GUMIL Metro Manila

Nobela ni JOVITO F. AMORIN 

 

Imbala ni Iban ti bato. Ti la um-umana a nangbennat iti palsiitna. Sinirigna ti bunton…

 

(Umuna a Paset)

NAKASAPSAPA ti babai a nagapo iti balay da Iban. Adda ubbana nga ubing.

“Apong, umaykami man agpabuggo!” impukkaw ti babai.

Nangngeg ni Iban a mapan koma mangiwayway kadagiti kaldingna ket nagsardeng sa timmaliaw. Nagtaul met a nagsubli ti aso ni Iban a ni Sadam.

“Adda umay agpabuggo, Apong!” impukkaw met ni Iban a simmango itan iti kinawayan a balayda ken apongna a Baket Maria. Adda iti kosina ti baket; agpabpaburek iti danum a pagkapeda.

“Ibagam pay laeng, pastrekem!” kinuna ni  Baket Maria.

Nagsubli ni Iban. Nangpidut iti bislak. Dinugsakna ni Sadam. Nakigtot ti aso. Nagtaray a nagpadaya.

”Anti Dalen! Apay?” sinaludsod ni Iban.

“Umaykami man, Nakkong, agpabuggo…” kinuna ti naawagan iti Dalen, simrek apaman a nailukat ni Iban ti ruanganda a burrarawit.

Pinagtugaw ni Iban dagiti agina iti papag a pagil-iladanna no kua iti sirok ti dakkel a salamagi iti paraanganda sa immuneg iti balay. Nagtarus iti kosina.

“Ni Anti Dalen, Apong,” kinuna ni Iban.

Rimmuar ni Baket Maria. Napan nagmattider iti sango ni Dalen.

“Agan-ano ’ta ubingmo?”

“Diak ngarud ammo, Apong. Bimmung-or met lattan ti rupana a nabigatan.”

Dinapadap ni Baket Maria ti  muging ken pingping ti ubing. Nabara. Nagsangit ti ubing a nangmulagat iti baket.

“Pinagikaroda dagiti di-makitkita..”

“Sinal-itto ngamin ti amana,” kinuna ni Dalen. “Imbagak la ngaruden a di agdalusdalus ken agpuor iti sumipnget!”

Nagdalus kano ti lakayna iti arubayanda. Inummong ken pinuoranna dagiti nagango a bulbulong.

“Adda naladaman ti asawam iti arubayanyo. Isu a pinagbalinda a kasta ti rupa ti putotna.”

Ad-addan a punger ni Dalen iti lakayna. “Dinakto ngamin dengdenggen…”

Nagkiad ni Iban ta kayatna a taw-agan ti rupa ti ubing nga ubba ni antina a Dalen. Kasla nalayet a bulong ti saba ti kudil ti ubing.

Nagpaala ni Baket Maria ken ni Iban iti bulong ti bagbagutot.

Idi makaala, insaang ni Iban ti kaserola a pagidaddadanganda iti danum. Apaganem-em ti danum, inkabilnan dagiti bulong. Sa inyalisonna iti plangganita sa inruarna.

Nangkaut ni Dalen iti sensilio. Intinnagna iti danum a kurosna.

Inkawkaw ni Baket Maria ti imana. Diniram-osanna ti kasta unay sangitna nga ubing.

“Agtalnaka ta agasannaka ni apongmo a baket,” kinuna ni Dalen, tinengngelna ti tagibina a nangikayaw-at iti imana.

Namitlo a diniram-osan ni Baket Maria ti ubing.

“Ibagam ken ni amam a dinan pidpiduaen ti agpuor iti sumipnget,” kinuna ni Baket Maria a di met nangtaliaw iti ubing. Insabuagna ketdi iti paraanganda ti  nagdiram-osan. ”Dayodayo, Apo! Umadayokayo!”

Nagpakada ni Dalen. Inalistuan met  ni Iban nga imbolsa ti uppat a lima a pisos a kuros.

”Kaibaan ti nangdangran iti anak ni antim a Dalen. Isu a dika unay mapan agay-ayam dita bunton dita sirok ti santol ta amangan no dangrandaka,” kinuna ni Baket Maria ken ni Iban.

”Padasenda ti agpakita kaniak ta kitaenda.”

”Agpangaspangaska manen. Inka ket iwayway dagita kaldingmon.”

Namindua laeng a binugguan ni Baket Maria ti anak ni Dalen, impesen ti rupa ti ubing. Napalalo a ragsak ni Dalen.

 

MAMMUGGO ni Baket Maria nga apong ni Iban. Di mabilangen ti kaadu ti binugguanna. Nagistayan inaldaw nga adda umay agpabuggo. No nakaibaan laeng, mamitlo la a bugguanna, umimbagen.

Danum a naipapudot a nalaokan iti bulong ti bagbagutot ti pammuggona. Awan pay ti nakaibaan nga inyasidegda kenkuana a dina napaimbag.

Adda pay idi doktor a binugguan ti baket. Kinuyog ti asawana nga immay nagpabuggo.

Idi damo, di mamati ti doktor. Impagarupna a letteg ti nagtubo iti patongna. Ngem no manon nga aldaw ti napalabas, awan met laengen ti mariknana a pagnaan dagiti agas a tomtomarenna. Kimmaro pay ti ut-otna. Dina a paturogen iti rabii. Kasta unay nga asugna nga agpatpatnag. Ti ammo ti doktor, adda timmaud a nakaro a sakitna. Di mapunas iti panunotna a kanser ti timmubo a bukol.

Idi kuan, adda nangibaga nga amangan no nakaibaan. Pinilit ti baketna nga agpakita ken ni Baket Maria.

“Awan met ti maawan no padasem ti agpabuggo,” impapilit ti baket ti doktor ket nayat met laeng.

“Adda nasabuagam, Doktor,” kinuna ni Baket Maria idi kitaenna. “Aglalo ket dika pay ngata nagdayodayo.”

Kasta unay siddaaw ti doktor ta agpayso nga adda insayyona a danum iti naminsan iti likud ti balayda.

Namitlo la a nagsubli, nalainganen ti doktor.

“Agpayso gayam nga adda kaibaan, Nana,” kinuna ti doktor.

“Addada, Doktor,” kinuna met ni Baket Maria.

Ngem no maminsan, saan a patien ni Iban.

”Agpakitada kaniak no talaga nga addada!” kunkunana. Pasaray mapanna kugkugtaran ti bunton nga iparparit ni apongna a baket nga asitganna. Kayatna pay ketdi a bukualen. Mangmangngegna a naimas ti ari-ari ti bunton aglalo no maprito.

Sabali met ti baro a taga-San Esteban nga inagasan ni Baket Maria. Dimmakkel ti bagina. Napalalo a babainna idi paibaba ni Baket Maria  ti pantalonna.

“Siguro, pilioka iti babai,” inrabak ni Baket Maria, “isu a pinaranggasandaka.”

“Ay, saan, Apong!” kinuna ti baro. “Uray man no maustelak. Maymaysa ti nobiak.”

Sinaludsod ni Baket Maria dagiti inar-aramid ti baro.

Awan kano. Malaksid iti panangkalina iti dakkel a bunton iti solarda. Kabigatanna, kasta metten ti kinuana. Adda kano taga-Lubong a naikamang iti lugarda. Isu ti nangkuyog kenkuana nga immay nagpabuggo.

Kas iti doktor, napaimbag met ni Baket Maria ti baro. Idi nagkasar daytoy, kinumbidarna ti baket ken ni Iban.

Pudno nga adun ti naag-agasan ni Baket Maria.

“Intinnagnaka ti langit kadakami, Apong,” sangkakuna dagiti agpaagas. “Naimbag la ketdin ta addaka nga umaymi pagpaarayatan.”

“Inton matayakon, a, ket awanton,” kuna met ti baket. Pagangawanna ida.

“Ipatawidmonton, a, Apong, ti laingmo ken ni Iban,” kunada met.

Sabagay, nupay agduadua, ad-adda ketdi a patien ni Iban nga adda ansisit kada kaibaan. Ta apay a bassit ken kunada a dagitoy a pinarsua ti nanginawan ni inana kenkuana? Ket no ngata agpayso nga isu ti mangtawid iti kinamammuggo ni apongna a baket?

No ni Iban ti mapaturay, dina la ketdi kayat. Agbaliktad ti rusokna a makakita iti aglablabuyak a gaddil a naimurumor iti gurong wenno ulo ti ubing nga umayda pabugguan. Anianto la ketdin no aprosanna?

Adda kadagiti apros ti imana ti birtud ni Baket Maria. Saanna a mapaimbag  ti agasanna no nakaguantes.

Imbaga idi ti amang ni Iban ken ni Baket Maria nga agguantes koma ti baket no aggaddil ti bugguanna. Nakita ngamin daytoy iti naminsan ti immayda pinabugguan nga ubing a nabungon iti gaddil. Mata la ti ubing ti masao nga awan gaddilna. Pinadas ti baket ti nagguantes. Ngem  dina a napaimbag ti ubing. Nagsublisubli ti  ina ti ubing ngem dandanina di naagasan. Uray idi awanen guantesna, awan ti nagnaanna iti salun-at ti ubing.

Adu ti nakadamag iti napasamak ket nagduduma ti ipapan dagiti tattao a makagapu.

”Napagurana ngata dagiti gagayyemna,” adda nagkuna.

”Ti kunam ketdi, saan a pudno a mangngagas. Maipatpatang laeng a dumtengen ti oras ti panaglaingda dagiti agpakpakita kenkuana no mapanda,” adda met agkuna.

Bimmassit ti namati ken ni Baket Maria.

Narikna idi ni Iban ti pannakaburibor ti apongna a baket. Ket maasian iti kakaisuna a mangisaksakit kenkuana. Pinabasolna dagiti kaibaan. Ket rinugianna a kinali ti bunton iti puon ti kawayan.

Ngem nakita ni apongna. Isun ti nakaung-ungtanna.

”Ania ti pakaintrimiram, aya, iti dayta bunton ket dinaka met an-anuen!” inyunget ni Baket Maria. ”Balay ti kaibaan dayta.”

”Agpakitada kaniak no addada dita. Amangan met no nagpanawan,” kuna met ni Iban.

Kabigatan daydi, limmasag daydi kinali ni Iban. Ni Baket Maria ti immuna a nakadlaw ket impakitana iti apokona.

Kayat ni Iban nga ipilit nga anay ti akingapuanan ta nabasa ti daga ngem idi sukitenna idi makatalawen ni apongna, awan met nakitana nga anay.

Pagpiaanna, nangin-inut met laeng a limmalaing daydi ubing manipud idi. Manipud met idi, saanen a pinidua ni Baket Maria ti nagguantes nga agagas.

“Kayatmo, Apok, a  sikanto ti pangipatawidak ’ti kinamammuggok?” kinuna ni Baket Maria ken ni Iban iti naminsan.

“Ay! saan, Apong. Diak kayat!” kinuna a dagus ni Iban.

Pabpabasolen ni Iban ni apongna a baket ken ti inana no apay a naisalsalumina kadagiti padana nga agtutubo, sa ket awatenna ti laing daytoy nga aggapu kadagiti kaibaan? Saan laeng!

No saan a ti kinamammuggo ni apongna a baket, saan koma ngata a nayanak a pandek. Addan iti maikalima iti elementaria ngem agtallo kadapan ket guduan sa la ti tayagna. Ti laeng konsuelona, proporsionado ti bagina, saan a kas kadagiti unano a saan. Mayat ti takderna ket no basbassit koma, awanen dumana iti ansisit. Kunkuna man dagiti kalugaranda a nabalsan ni apongna. Isu a nagbalin a kasla kaibaan.

Ti met inang ni Iban, nagadu ti pagpilianna, ti ketdin dakkel a bunton a nagtubo iti kinawayanan iti likud ti nalawa a solarda ti napilina a naginawan. Isu la ti sangkakitana idi iti agsapa a makariing no adda nagtubo nga uong.

No ngamin panagtutudo, maitarnap ti uong iti aglikmut ti dakkel a bunton. Basta naggurruod ken nagkimat, namnamaennan ti adu nga uong nga agtaud. Kaay-ayo idi ti ina ni Iban ti agparut iti uong. Aglalo ket agpispissuolan ti dua a dadakkel a labba iti uong a maalana.

Kanayon a bilinen ni Baket Maria ti inang ni Iban idi a di umas-asideg iti dakkel a bunton. Ngem nasukir.

Idi ipasngay ni inangna ni Iban, nasdaaw dagiti makakita iti kinabassitna. Nakurang nga uppat a libra. Kabuteng pay idi ni amangna nga ubbaen iti kinabattitna.

Bayat ti kinamaladaga ni Iban, kanayon nga agsakit. Pinasangasangda. Isu ti nakaalaanna iti naganna nga Iban. Naganna iti sirok ti latok.

Galileo ti talaga a nagan ni Iban. Ni Abat nga ulitegna a buridek da amangna ti nangpanagan kenkuana iti kasta.

“Nasiribto daytoy a kaanakak!” kuna kano daytoy idi kayan-anak.

Naiparna idi nga agsaip ti bulan ken init. Nagsipnget ti tangatang iti apagbiit. Ket gapu ta agduyos ni Abat iti siensia, ni Galileo ti immuna a simrek iti panunotna. Isu nga indawatna a dayta ti ipanaganda iti kaanakanna.

No kasano ti panangpintasna iti Galileo a naganna, isu met ti kinabangsit iti panagriknana iti naganna iti sirok ti latok. Masuron unay iti daydi apongna a Gusting. Binirngasan ketdin daytoy iti Iban.

Bayagna laeng a napusot ni inangna, innalan ni Baket Maria nga apongna a baket. Isun ti nangtagibi ken nangpadakkel kenkuana ta nabara ti dara ti amana kenkuana. Ken nagassitgan ni inangna.

Idi nasurok a makatawenen ni Iban, nakaay-ayaten nga ubing. Pagsisinnublatan nga ubbaen dagiti babbalasang iti lugarda.

Tallo ti tawennan idi madlawda a kasla di a dumakdakkel. Nalaingen ti tarayna. Nalaing met a mangan. Ngem kasla awan pagnaan ti sustansia ti ipapaunegna a taraon. No ania ti tayagna idi agtawen ti uppat, nailansa ditan. Ita, agtawenton ti sangapulo ket tallo. Bariton. Ngem apaglabes-siket ni amangna.

Manipud idi nayanak, awan ti sumgar a dutdot ni amangna kenkuana. Mabilbilang ti panangubbana idi bassit pay. Pasaray ungtan idi ni Baket Maria.

“Awan lat’ makitak nga amormo iti putotmo,” kuna idi ti baket.

“Kasano a maganasanak a mangubba iti kasta a klase ti tao!” kuna ni amangna. “Nagdakkelanak a karne, nakaiputotak ketdin ’ti anak ti kaibaan!”

Kinatkatawaan dagiti kalugaranda ni amangna. Masansan idi a sutilenda. Naunaan kano ti kaibaan.

Idi agtawen ti pito, sangkasaludsod ni Iban ken ni apongna a baket no apay a di met laengen dumakkel. Nagdadakkelan a karne ken nakataytayag dagiti kasadaranna a kalugaranda a babbarito. Indinto nga isuna, agpayso a kasla maysa a kaibaan!

“Bay-am laeng dagiti mangsursuron kenka, Apok,” sangkakuna met ni Baket Maria. “Sika ti nangyuli iti gasat iti pamiliatayo!”

Manipud ngamin idi naipasngay ni Iban, limmag-an ti biagda. Tallo nga agkakabsat da amangna. Nakapag-Saudi ti ulitegna nga adien ti amana. In-inut a nakapundar ti amana iti alikamenda. Nakagatang ti motorna a para sibug. Nagatang met ni Baket Maria iti nalawa a solar a dumna iti lakonda. Sa nakapagmaestro ni angkelna nga Abat iti sentro. Kanayon a makikalugan iti motorsiklo daytoy, idi di pay a nangasawa, no mapan agbasa.

Nagmaymaysan nga agbalbalay ni Baket Maria manipud idi natay daydi apong a lakay ni Iban. Uray kasano a panangpilit dagiti tallo nga annakna, dina kayat ti makikabbalay kadakuada. Dina kano kayat a ti pannakikabbalayna ti pagtaudan ti imon ti tumunggal maysa kadakuada. Uray ta napigsa ken makaaliwaksay kano pay met laeng. Kabaelanna kano pay met laeng ti agsapul iti igatangna ti pagbiagna. No adda ikaasi ken ipuruak dagiti annakna, yamanenna unay. No awan, isu la nga isu.

Ita, duan da Iban ken Baket Maria nga agkabbalay. Nalawa ti solarda a pagtaraknanda iti dingo. Adu ti taraken a baboy ti baket. Dua ti masikog. Kailaklakona dagiti burias.

Ni met Iban, adu ti tarakenna a kalding. Inggatangan idi ni Baket Maria iti dua a pangganakan. Napaaduna. Nasuroken a sangapulo. Sabali pay dagiti tarakenna a manok.

No makasidsidada iti manok, uray ania nga oras  agparti. Dadakkelen dagiti pamusian ken para manada.

Agpayso a nanam-ay ti biag da Iban ken Baket Maria. Daytoy ngata ti nagkunaan ti baket a ni Iban ti nangyuli iti suerteda.

Ngem di maikkat ti apal ni Iban kadagiti padana nga ubbing. Kanayonda nga agaayam. Makapagbaliodongda.  Idinto nga isuna, di man la makaadayo iti balayda. Ta no makiay-ayam kadagiti kasadaranna, isu met ti ay-ayamenda.

Ket dina mapakawan dagiti kaibaan a kunada a naginawan ti inana. Dinadaelda ti biagna.

Natartaraki nga adayo ngem dagiti padana babbarito iti lugarda. Ngem gapu iti kinabassitna, puonen ti pageellekan dagiti kapatadanna. Masansan a katkatawaanda.

Ket uray no kasano ti panangung-unget ni apongna, pagipappapasanna a palpalsiitan ti pagattaon a bunton no di makita ti baket.

Nakadakdakkelen ti bunton. Rinamaramnan ti dadduma a pinuon ti kawayanda a kasla mamurumoran iti kulalanti iti rabii a kasipngetna.

”Siguro, adda ragragsak iti pagarian dagiti kaibaan,” kuna ni Baket Maria no damagen ni Iban ti nagpaiduma a kaadu a kulalanti.

”Isurodak man iti pamay-an ta innak iti pagarianda,” isutil met ni Iban no kua iti apongna a baket.

”Masapul a makagayyemka iti kaibaan,” kuna met ni Baket Maria a kunam no isun ti kaseseriosuan.

Adda estoria ni Baket Maria a di patien ni Iban. Idi kano maladaga pay, adda kano dua a kaibaan a mangay-ay-ayam kenkuana. No panawan ni apongna a baket idi iti indayonna a matmaturog, dagiti kaibaan ti mangbantay ken mangitultulod iti indayonna.

Idi damo, nasirip kano ni apongna a Maria a kasla agkutikuti ti tali ti indayonna. Nasdaaw. Kuna kano ti baket no adda sabali a tao iti balayda. Agingga ti nagpakita dagiti dua a kaibaan.

“Dakami ti agnaed iti dakkel a bunton iti solaryo,” kinuna kano ti maysa. Nagkurno pay. Nakasingsinggit kano ti timekna.  Nakabonete ken nakasapatos iti natirad ti murdongna. Narangrang ti dekolor a badona. ”Maysaak a prinsipe. Prinsesa met ’toy kaduak.”

“Didakami koma kagurgura,” kinuna ti prinsesa.

Nakapimpintas kano ti prinsesa dagiti kaibaan. Rumimrimat ti badona. Pagattumeng ti gayadna.  Atiddog ti bumalitok a buokna. Adda bassit a sagaysay iti buokna.

Ginayyem dagiti kaibaan ni Baket Maria. Ken imbagada nga adda naikali a gameng iti sirok ti duduoganen a salamagi iti paraanganda. Naipan iti nagtinnakkub a dadakkel a siliasi.

“Didigra ti isangbay ti gameng iti asino man a mangkali,” kinuna kano dagiti kaibaan.

Isu a di a pulos dinakdakamat ni apongna iti sabali a tao ti maipapan iti gameng ken dagiti gagayyemna a kaibaan. Isu laeng ti nakaibagaan ni apongna iti sekretona.

Ngem nupay kuna ni Baket Maria a nasingpet dagiti kaibaan, puor ti kararua ni Iban dagitoy. No saan a naginawan ti inana, di koma pagsasaritaan dagiti tattao ti langana.

 

NALADAW a simmangpet ni Iban manipud iti eskuela ket nasipngetan a nangyapon kadagiti kaldingna. Adu a rigatna a nangkatkatikat kadagiti nakulkol a tali dagiti tarakenna aglalo ket nagsisinnimbalud dagitoy gapu iti ganatda nga agawid. Dida makatalna. Numona ta saan a maymaysa ket kakaasi a mangigawgawid kadagitoy. Naimbag ta adda ni Sadam a para abog.

Iserserranan ti ruangan ti kamarin nga aponda idi adda mangngegna a nagsitsit. Dina inkaskaso.

Naulit.

Nagtalangkiaw ni Iban. Awan ti sabali a tao a makitana iti aglawlaw.

Psst! Psst!

Ne, ket ulitenna.

”Agpakitaka!” kinunana.

Addayta manen ti sitsit.

Inallingagna ti naggapuan ti sitsit. Nagsaltek ti panagkitana iti kinawayanan nga ayan ti dakkel a bunton. Kasla aggapu iti likud ti bunton.  Nagmattider, dina insina ti panagkitana iti bunton.

“Aguraykayo man,” inngayemngem ni Iban ket pimmidut iti bato a dakdakkel ngem bolintik. Inuksotna ti ukkorna a palsiit. Imbalana ti bato. Ti la um-umana a nangbennat iti palsiitna.

Saan pay a naibbatan ni Iban ti palalat ti palsiitna, adda nagkakarasakas iti likud ti bunton. Uray la a nabugiaw dagiti tumatayab a nagapon iti kawayan ket nabuak dagiti manok a nagbatay kadagiti sanga ti santol.

Napatilmon ni Iban ta kasta unayen ti ngernger ni Sadam nga adda iti abayna. Kasla adda kayatna a karab-asan.

(Maituloyto)

Popularity: unranked [?]