GUMIL Metro Manila

Nobela ni JOVITO F. AMORIN

Idi maluktan ni Iban ti pagbagasan, uray la a dimmakkel dagiti matana…

(Maika-3 a Paset)
“APAY, Manong?” Magagaran ni Baket Maria a makaammo iti nakita ni Lakay Antero.
“Diaske nga ubing. Ay-ayamen dagiti kaibaan nga agnaed iti dakkel a bunton iti solaryo.”
Nakigtot ni Baket Maria iti kinuna ti lakay.
“Makitak ket dida inggaan ti apom. Masapul nga agatangtayo!”
‘”Nia ngarud ti nasayaat nga aramiden, Manong?”
“Umaykonto karkarmaen no sumipnget.”
Binilin ni Lakay Antero ni Baket Maria a mangisagana kadagiti mayatang. Gawed. Bua. Sigarilio a nangisit, saan a tabako. Sioktong. Dua a manok a karurayan. Sinukat.
“Dika ibelbelleng iti sabot ti niog,” imbilin ti lakay iti baket. ”Isunto ti pakaikabilan ti sinukat. Ken mangilasinka iti bado ni Iban a maibadonto no malpas a makarkarma.”
Saanen a nagbayag ni Baket Maria. Iti kasta, maisaganana a masapa dagiti masapul ni Lakay Antero inton sumipnget. Indagasna nga imbaga kadagiti dadakkel ni Iban a nakabatbati ti anakda.
Nagadu manen a sao ti amang ni Iban.
“Torpe ngamin dayta nga apom!” imbang-esna. “Dina met ngarud masolo no adda nasakitna!”
“Nagadu man ket a saomon!” kinuna ni Baket Maria. “Nagayatanna, ‘ya, ti napasamak?”
Pinagsapul ni Baket Maria ti ama ni Iban iti manok a karurayan. Nagpagatang met iti manugangna iti gawed, bua ken dadduma pay a masapsapul ‘diay tiendaan.
“No dikayonto pay la ngamin a pakali daydiay a bunton!” kinuna ti amang ni Iban a masuron.
“Sikan ti mangkali no kayatmo!” inyunget met ti baket.
“Addanto laeng wayak. Reggaayek dayta a bunton!”
“Sagidem, a, ta kitaem…” indayamudom ni Baket Maria; pimmanawen ta marurod.
Idi sumangpet iti balayda, imbaga ni Baket Maria ken ni Iban ti kinuna ni Lakay Antero a nakabatbati.
“Naranaam kano dagiti kaibaan nga aggigian iti bunton.”
Naginkikigtot ni Iban.
Ngem sinumaria latta ni Baket Maria no simmuksuksokanna idi kalman. Ti la inrasrason ni Iban.
“Umaynakanto karkarmaen no sumipnget ni apongmo nga Antero.”

AGINNAGAWEN ti lawag ken sipnget. Naisagana aminen ni Baket Maria dagiti masapsapul iti kuskusip. Nasapa a pinartina dagiti dua a manok a karurayan. Kas iti kuna ni Lakay Antero, inkilnatna laeng. Ken apagluag. Di kano kayat dagiti di-makitkita ti karne a narekaduan.
Kuna ni Lakay Antero a mabalin a lutuen ken templaento met laeng dagiti karne kalpasan ti pannakayatangna.
Nangyaplag ni Baket Maria iti ikamen iti laem. Dita nga inyurnosna dagiti dadakkel a duyog a naglaon iti karne ti manok a nailasin ti dalem ken battikulengna, pinggan, baso, tenidor, kutsara, gawed a nabalisungsongan iti bua, nangisit a sigarilio, sioktong ken dadduma pay. Impalikawna iti nayaplag nga ikamen. Nangsindi iti dua a kandela.
Nagtugaw ni Lakay Antero iti likudan ni Baket Maria. Immay met nakilualo ti ina ni Iban ken dagiti dua a kakabsatna. Ubba ni inangna ni Aristotle nga inaudianda. Naintarda a simmango iti nayaplag nga ikamen. Ti amang ni Iban ti awan. Isu ti nagbantay iti balayda. Ngem kuna ni Iban iti unegna, pambar la ti amana dayta.
“’La, Maria, rugiamon ti agayab,” immandar ni Lakay Antero.
Kinissiiman ti ina ni Iban dagiti kakabsatna nga agtalnada ket isardengdan ti tumagari.
Napan met nagplastar ni Baket Maria iti ridaw ti balay. Idi kuan rinugiannan ti agayab kadagiti di- makitkita.
“Umaykayon, Apo. Umayyon pagsasanguan ti nanumo a saganami. Dakayo amin. Awan ti naidaddaduma. Pilay, bulsek, tuleng, baket, lakay ken ubbing. Kalpasan daytoy a ragragsak, paimbagenyo metten ti masaksakitmi!”
Simgar ti dutdot ni Iban. Makapaaliaw gayam ti agkuskusip.
Idi malpas ti panagayab ni Baket Maria, nagsubli iti laem. Rinugianda ti naglualo. Nagparintumengda.
Immaplaw ti pamigsaen nga angin. Napuyupoy dagiti kandela. Inagawaan ni Iban a ginangtan.
Lineppas ni Baket Maria a linualo ti maysa a misterio ti Santo Rosario. Ti inang ni Iban ti para sungbat.
“Makak’tang!” kuna ni Iban idi malpas ni apongna ti lualo.
Timmakder ni Baket Maria. Rimmakem iti bagas. Pinuruakanna ti amin a suli ti balayda.
“Ne, apo, balonyo! Itugotyo met aminen a babantotmi! Palaingenyo metten ti apok!”
Timmarakitik dagiti natinnag a bagas iti datar ken tawada. Nagiinnuna met kadagiti kakabsat ni Iban a nagsippaw iti bagas nga ipuruak ni apongda.
Pinuyotan ni Iban dagiti kandela. Inagawaan met ni inangna a kinalungkong dagiti naiplastar a pagbiag. Insublina ti karne ti manok iti tayab tapno maulit a maluto. Nakasaganan ti maisagpaw a bulong ti paria.
Innala ni Lakay Antero ti bado ni Iban nga insagana ni Baket Maria. Pinaayaban met ti baket ti amang ni Iban tapno adda mangkadua iti elbolario.
Impaiggem ni Lakay Antero dagiti dadduma a yatangda iti bunton iti amang ni Iban. Dina maiggaman amin ti dua a sabot a naglaon iti sinukat, nabalisungsong a gawed a nabugasan iti bua, sigarilio a nangisit ken sangabotelia a sioktong.
“Intan!” kinuna ni Lakay Antero iti ama ni Iban.
Nagplaslaitda a napan iti bunton. Kasta unay a sipngetna. Nagin-inayadda a nagna. Nakaiggem ni Lakay Antero iti takiag ti ama ni Iban.
Manmano ti bituen iti langit. Namurumoran ti kawayan iti kulalanti. Pasaray agangin.
“’Nia ngarud ti aramiden ita, Ama?” kinuna ti ama ni Iban ken ni Lakay Antero.
“Iplastarta dagiti atang sakonto pukkawan ti karkarma ‘diay putotmo,” insungbat ni Lakay Antero. ”Dika mabuteng?”
“Pagbutngak, Ama? Laklakayanakon.”
“Ammok, aya, no takrotka met a kas kadagiti dadduma?”
“Ay, sus, Ama. Diakto pay agbuteng idi kellaat nga agdeppes ti kawayan iti sanguanak a napan nagsilaw ’ti tukak!”
Idi makaasidegda iti bunton, imparabawda amin nga intugotda a mayatang.
Adda naipalapayag ken ni Lakay Antero nga agkatkatawa. Minatmatanna ti bunton. Kasla adda pasaray lumsot a lawag manipud iti uneg ti bunton. Simmirip iti nakitana a simmalputan ti lawag.
Nakita ti ama ni Iban ti panagkuti ti abaga ni Lakay Antero.
“Kayatmo a makita dagiti kaibaan?” kinuna ni lakay.
“Hus, adda kad’ met!”
”Adda dita abaymo, ne!” intudo ni Lakay Antero ti makanawan ti ama ni Iban. Uray la napalagto daytoy.
Nagayekyek ti elbolario. ”Aluadam ket no mapayatmo ida,” kinunana. Impayapayna ti intugotna a bado ni Iban. “Umaykan, Iban, dika agbatbati!”
Madamdama, nagpusipos ni Lakay Antero. Pinagpusiposna met ti ama ni Iban.
“Dika tumaltaliaw iti likudam. Intan.”

AWAN nagnaan ti panangkarkarma ni Lakay Antero ken ni Iban. Agmammamayo latta no madanon ti sumipnget. No aldaw, kasla awan met sagsagubanitna. Sa la mangrugi nga agmamayo no aginnagawen ti lawag ken sipnget.
Napan imbaga ni Baket Maria ti marikrikna ti apokona ken ni Lakay Antero.
“No kasta, dida dinengngeg ti atang,” kinuna ni Lakay Antero. Dagiti kaibaan ti kayatna a sawen.
Masdaaw ti lakay. Ita man pay a dina nagulpe a napaimbag ti inyatanganna?
“Anak ti diables dagidiay a kaibaanen,” insanamtekna. “Imbabaindakon. Kalpasan a pinagaaduanda ti atang, dida met pinaimbag gayam.”
No maammuan dagiti kalugaranda daytoy, awan gayam ti serbina a pagpakpakitaan, kunadanto. Dina met gayam kabaelan a paglaingen ti ipan kenkuana ipabanaw!
Inulit ti lakay ti napan nagatang.

NARABIYAN ni Baket Maria a napan nakiburas iti balatong. Nakayaponen ni Iban kadagiti pastorna a kalding. Nayaponna metten dagiti pipiekan a manokda.
Nangisaang ta ’tanto la agdengdengen iti sidada ti aramiden ni apongna a baket no sumangpet.
Ur-urnosenna ti sungrod ti dalikan idi adda agsitsit. Timmaliaw. Awan met makitana a tao.
Innalana ti badang a nakasab-it iti didingda. Imparabawna iti lamisaanda. Intuloyna a sinungrodan ti dalikanda. Idi kuan, adda manen nagsitsit.
Innalana ti bangko a nagbatayanna. Timman-aw iti kosina. Dimsaag idi awan ti makitana. Pagam-ammuan adda nangngegna a kasla nangpukkaw kenkuana. Nagmalanga. Nakakita iti kulalanti a nababa ti tayabna. Kasta agdisso iti basar. Nagallaalla daytoy.
Insurot ni Iban ti panagkitana. Nagdisso ti kulalanti iti dandanin umagep iti daga a sanga ti mulada nga abokado iti arubayan.
Minirana a nasayaat ti abokado. Aggargaraw dagiti bulong daytoy. Saan met a napigsa ti angin.
Kaibaan! Nagadudan iti sanga ti abokado. Nakakalumbitin ti dadduma. Idi kuan, maysamaysan nagsirko. Nagdissoda iti daga.
“Hoy, isublimon ti bonete ti prinsipemi!” kinuna ti maysa a nangtangad ken ni Iban. Nakabannikes a nangitudo kenkuana.
“Mandiak!” indalikepkep ni Iban. Sangaduyog ti libbina.
Idi kuan, maysamaysa nangitudo ken ni Iban.
“Agtatakaw!”
“Umasidegkayo ditoy,” kinuna ni Iban. Impayapayna ti iggemna a buneng. “Dikayo kabuteng!”
No nakita ken nangngeg laeng ni apongna a baket Maria nga agsasao a maymaysa, amangan no kuna daytoy a naperdin ti ulona iti pannakabatbatina.
Nalagip ni Iban ti panangay-ayam dagiti kaibaan kenkuana. Binittatayda pay! Iti suronna, sinabuaganna iti sangatimba a danum ti nagaarimutongan dagiti kaibaan. Kasla naggigiddan a nagpukaw dagiti kaibaan. Kasda la nagpettak a watusi.
Apagisu met a sumangpet ni Baket Maria. Nagsusuon iti langgusti a nagyanan ti bulnosna a balatong. Naslep ti baket iti danum nga insabuag ni Iban. Kasta unay a panagngiwatna.
“’Nia ti nangdigosam, ‘ya, kaniakon! Pasmaennak ketdin!”
“Diak inggagara, Apong,” kinuna ni Iban a nataranta. Immulog. Kasta unay a darasna a nangisabat iti tualia ken ni apongna. Pinunasanna.
Idi malpasda a mangrabii, inruar ni Iban dagiti librona. Nagbasa iti leksionna. Agdubdubla met ni Baket Maria iti tabako iti laem.
Di mayulo ni Iban ti basbasaenna. Agam-ampayag iti panunotna dagiti kaibaan a nagparang iti abokado.
Sumsumken iti panunotna no apay kasta la unayen ti ayat dagiti ansisit a mangpasubli iti bonete. Imposible a maymaysa ti bonete dagiti kaibaan. Ken mamin-ano laengen ti mangaramid? Kuna ni apongna a baket Maria a nabileg dagiti kaibaan wenno ansisit. Maysa laeng ngarud a kumpasda, addan boneteda.
Pagsiddaawanna, saan nga ammo dagiti kaibaan ti nangipananna iti bonete. Siguro, limitado met laeng ti bileg dagiti kaibaan. No saan, naalada koman daydiay.
Mapalaing ngata ti bonete?
Nagkatawa ni Iban iti napanunotna.
”Nadadael san ti ulom iti pannakabatbatim?” kinuna ni Baket Maria a nakakigtotan. ”Nabaraka manen, aya?”
Nagkatawa manen ni Iban.
”Saan, Apong,” kinunana.
”Ala, Apok, dimo baybay-am ’ta panagadalmo,” kinuna manen ti baket, ”bareng makareduarkan.”
Idi addan iti maikapat a tawen ti elementaria, dina koman kayat nga ituloy ti agbasa. Nauman kadagiti kaeskuelaanna a sutil. Ngem adu nga ay-ayo ni apongna a baket.
“’Nia pay la ngamin ti pangpilitanyo?” inngayemngem ni amangna idi. Masuron. “Dina la ngaruden kayat! Awanto met la ti serbi ti adal kenkuana!”
Para ken ni amang ni Iban, ammona la ketdi ti agbasa ken agsumar, kuston.
”Dinanto met la mausar a pagsapul ti adalenna,” kunana. ”Asino koma ti mauyong a mangala kenkuana nga agtrabaho?”
Impatangken met ni Baket Maria nga ituloy ni Iban ti agbasa. Kayat ti baket a makalpas iti haiskul no di man a makapagkolehio.
Naay-ayo met la idi ni Baket Maria ni Iban. No saan la a gapu ken ni Miniang… Mauma a talagan iti panangikuskuspil ni Bartolo kenkuana. Kanayon la ngaruden a katosan daytoy, ibagana pay nga anak ti kaibaan.
Isu nga agaluad dagita a kaibaan.
Nagpakita manen dagiti kaibaan iti sumuno a rabii. Impatangken ni Iban a dina isubli ti bonete. Kayatna a ti prinsipeda a mismo agpakita kenkuana. Iti kasta, mapateltelanna met.
Naturtured manen ni Iban. Naamirisna a napateg kadagiti kaibaan ti bonete. Ket saanda a basta madangran. No saan, idi koma pay.
Wenno kabutengda ni apongna a baket Maria?
Isu a no agpakita laeng kenkuana, aramidenna met ti inaramidda idi kenkuana iti uneg ti abut. Dina malipatan ti namin-ano a panangipallangatokda kenkuana.
Makaibagbagaanen ken ni apongna a baket ti napasamak kenkuana. Ngem patien ngata daytoy? Nasaysayaat laengen no dinan ibagbaga. Sa no mangngeg ti sabali a tao, ibagadanto pay ketdi a talaga nga addan samsamuyengna. Nasayaat laeng no ibagada nga ay-ayamen dagiti kaibaan. Ta agpayso met.

KASLA mayang-angin ti ulo ni Iban kadagiti aldaw a naglabas. Pasaray pay dina maimdengan ti ibagbaga ni Baket Maria. Sangkapalagip ti baket ti di yaasideg ni Iban iti bunton aglalo iti tengnga ti aldaw ken iti agsipnget.
Gapu iti marikrikna ni Iban, sabali ti adda iti panunotna.
“Pakalitayon ’diay bunton, Apong,” kinunana iti naminsan a panagaapon manen dagiti manok.
“Pakasiksikoram, aya?” kuna met ni apongna a baket. “Agpadpadakayo la ken amam!”
Ngem makadominggo a kastanam, di met la umimbagen. Awan met pagnaan ti panagat-atang ni Lakay Antero.
No ngata isublina laengen ti bonete? Ammo ni Iban nga agingga iti adda kenkuana ti bonete, dinto inggaan dagiti kaibaan.
Maysa nga agsapa nga is-isuna iti balayda, nalagipna nga iruar ti bonete. Kasta unay gagarna a nagpakosina.
Innalana ti badangda a pinanglukuab iti kalub ti pagbagasanda a lata. Nanalbaag ti kalub ti lata. Kasla adda nangikuduag. Idi malukatanna ti pagbagasan, uray la a dimmakkel dagiti matana.

(Maituloyto)

Popularity: unranked [?]