Bonete ti Kaibaan (Maika-9 a Paset
Nobela ni JOVITO F. AMORIN
Adda napanunot ni Prinsipe Ghalib tapno mapasublina ti bonetena nga inlemmeng ni Iban…
(Maika-9 a Paset)
KELLAAT a dimmuklos ti angin. Kasla napuyotan ti apuy; al-aliston ti panagramaramna.
Kitaek man ita laingyo ita. Iddepenyo ti apuy no diyo kayat a madadael ti balayyo, kunkuna ni Iban iti panunotna.
Ngem awan ti naurayna a nagparang. Pasaray ketdi pumigsa ti angin ngem imbes a mapuyupoy, dimmakkel ketdi ti apuy.
Nataranta ni Iban. Dandanin makadanon ti apuy iti kamarinda!
Nagkaling-etan. No kumagat ti apuy iti kamarinda, nalpas! Dumapo la ketdi amin dagiti pempen ni amangna a garami. Uray pay dagiti itlog iti kamarin. Mairamramanda la ketdi amin a mauram.
Nagtaray ni Iban a napan nangpayatpayat iti ulo ti apuy. Ngem di nadepdep. Ad-addan ti pannakatarantana.
Binugiawnan dagiti mangukop a manok iti kamarin. Nagkukutak ken nagkakayabkab dagitoy.
No maammuan ni amangna daytoy nga inaramidna, maskarenna la ketdi daytoy agingga iti makais-isbo.
Kinitana ti aglawlawna ta agsapul iti pagpaisalakananna. Apagisu met a sumungad ni inangna.
Kasta unay a nerbios ti inang ni Iban a nakakita iti apuy. Tinarayna ti gripoda. Pinidutna ti plastik a timba. Inrarebna iti tangke a damili a pagur-urnonganda iti danum. Kasla namin-ano laeng nga inaskawna ti nagbaetan ti gripo ken ti kamarin a maur-uramen ti sagumaymayna. Insabuagna ti danum sa intedna ti timba iti anakna a nagtaray met a dagus iti gripo. Timmaray a napan nangtukkol iti sanga ti abokado sa nagtaray met laeng a nagsubli iti sagumaymay. Inaplitanna ti mangrugi manen a rumangen nga apuy. Dandani naggiddanda ken Iban a nakasubli.
Nakaanges iti nalukay ni Iban di maiddepda ti apuy. Naimbag ta immallatiw ni inangna. No saan, amangan no nauram pay ti balayda.
“Nanggappuam a nangpuor?” inyunget ti inana. Agtigtigerger iti nerbiosna. “Nagistayantayon nagungtoban!”
Di ammo ni Iban ti ibagana. Saan a nagun-uni.
Nakita met gayam ti amang ni Iban nga adda iti taltalon ti umasimbuyok nga asuk. Nagdardaras a simmang-at tapno umarayat. Kunana no nakauramdan.
“’Nia ti kinuam?” indil-ag ti amang ni Iban a makapungtot.
”Nagpuor. ’Imbag ta umayak koma bumulod iti bigao ta itar-apko ti pinabayom idi kalman,” ni inang ni Iban ti simmungbat.
“Awan a pulos ti manaknakemmo!” kinuna ti lakay a bulonna ti nangbagkat ken ni Iban. Impatugawna iti papag. Inuksotna ti barikesna. “Agpaklebka!”
“Kuston!” kinuna met ti inangna ni Iban. “’Nia ti pangikastaam manen ’ta anakmo?”
Kasla awan ti nangngeg ti lakay.
“Pakleb!”
Situltulnog ni Iban a nagpakleb. Nariknana ti saniit ti nayablat a barikes iti gurongna. Kinutimna ti akimbaba a bibigna.
“Agpuorkanto pay?”
“Saanen, Amang…”
Idi sumangpet ni Baket Maria, isu met ti nagunget.
Di imbagbaga ni Iban ti panangbarikes ni amangna kenkuana. Uray mabaut ken masermonan nga agmalmalem, awan ti babawina iti inaramidna. Agkurang pay ti inaramidna a pagbayad dagiti kaibaan iti panangkalboda kenkuana.
Kasla makitkitanan a kasta unay ti banang-es dagiti kaibaan iti pannakakiborda iti pannakapuor ti arubayan ti bunton.
No ti kunada ket kabutengna ida, nagbiddutda. Ad-adda laeng a rubrubrobanda ti gurana kadakuada.
Inkari ni Iban a papanawenna amin a kaibaan iti solarda. Aramidenna amin a kabaelanna.
No kasano ti pungtot ni Iban, kasta met ken ni Ari Gandang ti pannakasilmot ti aglawlaw ti bunton. Iti kinabayagen ti palasioda, ita laeng nga adda nakaitured a nangpuor. Nagistayanen awan nagmamaayan ti napintas nga ulo ti palasio.
”Diyo laengen naatipa!” imbugkaw ni Ari Gandang kadagiti pasurot ni Prinsipe Ghalib. Isuda laeng ngamin ti nakakita. Awan ti prinsipeda.
”Pinuyotanmi, madaydayaw nga ari,” kinuna ti maysa a kasta unay butengna, agkutkutukot dagiti tumengna, ”ngem rimmubrob met.”
”Nengneng!” gimluong manen ti timek ni Ari Gandang. ”Pinagtudoyo koma!”
Kinaagpaysona, saan laengen a ni Baket Maria ti kabuteng dagiti kaibaan. Uray payen ni Iban. Manipud ibaga ni Prinsipe Ghalib nga amangan no naipadasen ni Iban ti bonete, mabutengdan. Saan ngaminen a basta kapten ti bilegda. Napia koma no iti uneg ti daga a teritorioda ti nagpuoran ni Iban. Ngem iti met rabaw.
Ni Ari Gandang ti kasla di masbaalan ti pungtotna. Dandani la ibaslatna ti sarukodna. No kuan, itag-ayna daytoy, banag a pagiikkisan dagiti kaibaan. Dina la ketdi itulok a pagay-ayaman ken pagang-angawan ti uray asino ti pagarianna—tao man wenno padana a kaibaan.
“Aglablabesen dagita a taga-rabaw ti daga!” arig umasuk ti abut ti lapayag ni Ari Gandang. ”Dinilnakandakayo. Sa ita, dadaelenda ti palasio!Agbirbirokda ti riri!” Intaltagna ti sarukodna ket naparnuay ti agsasanga a kimat.
Ad-addan ti tigerger dagiti kaibaan.
“Ania ngarud ti kayatmo nga aramidenmi, napateg nga amak nga ari?” kinuna ni Prinsipe Ghalib.
Uray la a nagsabat dagiti napuskol a kiday ti ari a nangmulengleng ken ni Prinsipe Ghalib.
“Diyo ida inggaan. Takawenyo amin a mabalinyo a takawen! Ken birokem ti bonete. No maalayo, asinganyon iti dina malasat!”
“Urayem, Ama,” kinuna ni Prinsipe Ghalib. “Adda napanunotko a pamuspusan tapno maisubli kaniak ti bonete nga inagab daydiay a kiteb!”
“Bin-igka a kari!” kinuna ni Ari Gandang. “Ipakitam ti kabaelam a mangparmek iti daydiay nga apo ti mammuggo!”
“Wen, Ama!” Nagkurno ni Prinsipe Ghalib iti sango ti amana. Ammona a dandanin maibus ti pasensia daytoy. Masapul a di agkibaltang ti planona. No saan, amangan no saan a makapagteppel ti amana ket pati isuna, pagbalinen ti ari a bato.
“Ania ngarud ti aramidentayo, napateg a prinsipe?” kinuna dagiti pasurot ni Ghalib idi is-isudan.
Isuda met ti nagpupudotan ni Prinsipe Ghalib. “Awan!” imbugkawna. “Agpapadakayo amin. Awan serserbiyo. Didak gayam matulongan no adda problemak. Bin-igkayo nga inutil!” Sinaggaysana ida a pinateltelan.
Kasla ubbing nga ung-ungtan ti amana ti idiar dagiti kaibaan. Awan ti makaperreng ken ni Prinsipe Ghalib.
“Masapulko ni Dawis!” kinuna ti prinsipe idi agangay. Ti tagabona a kaibaan ti kayatna a sawen.
Dinardaras dagiti pasurot ni Prinsipe Ghalib a napan innala ni Dawis. Nagkurno ti naguapo a puraw a kaibaan apaman a nakitana ni Prinsipe Ghalib.
Indakdakkel ni Dawis ti panagyanna iti palasio. Dagiti dadakkelna ti talken idi ti dati nga ari ken reyna a da Reyna Kordil ken Ari Ilok. Ti inana ti katulongan ti reyna a nangpadakkel kadagiti dua nga annakda ken Ari Ilok. Kas kadagiti padada a puraw a kaibaan, paset ida ti palasio. Nawayada nga aggunay ken agpasiar iti aglawlaw.
No kasano ti kinaimbag nga impakita ti ari ken reyna kadakuada, mas pay ti ayat ken dungngo nga insubalitda.
Ngem idi ni Ari Gandang ti mangituray iti pagarian, nagbalin a tagabo ni Dawis.
Tinangad ni Dawis ni Prinsipe Ghalib a nakatugaw iti rabaw ti higante nga uong.
“Ania ti nangpaayabanyo kaniak, Apo?” kinuna ti kaibaan a nagkurno.
“Adda ipaaramidko kenka,” kinuna ni Prinsipe Ghalib. “No agballigika, wayawayaankan a tagabo. Sikan ti agbalin a makanawanko.”
Nagkurno manen ni Dawis. “Agyamanak, Apo!”
Nagpauyas ni Prinsipe Ghalib iti nagtugawanna nga uong. Immasideg ken ni Dawis. Inlawlawagna ti kayatna a maaramid.
“Naawatam met laeng?”
“Naawatak, Apo!”
“Urayek nga isublim kaniak ti bonetek. No dimo kayat a rangrangkayennaka dagiti tarakenko a kullaaw, masapul nga agballigika.”
“Wen, Apo.”
“Ala, agkutikan!”
KAYAP-APON ni Iban kadagiti kaldingna. Nasapa nga insangpetna dagitoy ta agar-arbis manen. Agturongen iti balayda idi adda maallingagna a kasla agsangsangit. Nagmalanga. Iti kinawayanan.
Nagin-inayad nga immasideg iti bunton. Inuksotna ti ukkorna a palsiit. Adda ngata manen kaibaan a mangloko kenkuana. Asidegen iti bunton. Binalaanna ti palsiit sa binennatna a nakaturong iti daga. Idi kuan, bigla a nagsarimadeng. Nakigtot iti nakitana a nakasanggir iti bunton.
”Puraw a kaibaan!” nayesngawna a kasla adda kasarsaritana. Impaturongna ti palsiit iti kaibaan.
Pimmideg ti kaibaan iti bunton.
“Ania ti rantam? Kaduam ni daydiay a Ghalib, ania?” dinamag ni Iban uray no agduadua gapu iti kita ti kaibaan. Nalinis ti nalusiaw a kudilna. Saan a burangen a kas kadagiti nangisit a kaibaan.
Saan a naguni ti kaibaan. Ngem nadlaw ni Iban ti kinaliday ti kaibaan. Simken ti asina. Insublina ti pannakabennat ti palsiitna.
Tinangad ti kaibaan ni Iban a kasla agpakpakaasi. Panagkita ni Iban, nataytayag dagiti nangisit a kaibaan ngem iti daytoy. Bassit ti bagina. Nalanay ti panagmatmatana. Ken naalumanay nga agsarsarita.
Daytoy ngata ti kuna ni apongna a baket a puraw a kaibaan?
“Nayaw-awanak iti kabakiran, Apo…” kinuna ti kaibaan.
“Kabakiran?” kinuna ni Iban a nagmalanga. “Ania ti sasawem a kabakiran? Awan met ti ammok a kabakiran ditoy.”
“Iti pagarianmi, Apo. Naisurotak kadagiti padak a kaibaan a napan nagay-ayam iti kabakiran. Napukawak. Diak nakasubli iti palasio. Sabali a dalan ti natuntonko. Idi agbalawak, addaak metten ditoy.”
Ad-adda manen ti liday ti kaibaan. Inasitgan ni Iban. Saan a nagkir-in daytoy. Pinadas ni Iban nga iggaman. Saan latta a nagkuti.
”Papanam ngarud?” insintir ni Iban.
”Diak ammo, Apo,” insungbat ti kaibaan.
”Dayta nagsanggiram, saan kadi nga isu ti balaymo?” kinuna manen ni Iban.
”Saan, Apo. Sabali ti pagarianmi.”
”Inkan agnaed dita. Adda kano agnanaed dita.”
”Mabutengak, Apo. Amangan no nangisit dagiti adda dita. Tagabuendak la ketdi. Agyanak koma laengen iti sirokyo.”
”Saan a mabalin, nauyong ni apongko.”
”Dinak met makita.”
”Amman! Mammuggo ni apong! No makitanaka, tiliwennaka ket ipupoknaka iti botelia, kayatmo?”
”Uray,” kinuna ti kaibaan.
”Ditoymon. Amangan no al-allilawennak laeng,” kinuna ni Iban ket timmallikuden a nagturong iti balayda.
Ngem di pay nakaadayo, nadlawna nga adda sumarsaruno kenkuana. Timmaliaw. Apagisu met nga agsardeng ti puraw a kaibaan.
”Ditamon. Dimo ibusen ti asik kenka.”
Ngem simmurot latta ti kaibaan.
”Palsiitanka no kunak, palsiitanka!” kinuna ni Iban. Intuloynan ti nagna.
Di pay nakaaskaw iti tallo, addan ti kaibaan iti sangona. Binalaan ni Iban ti palsiitna. Kellaat a nagpukaw ti kaibaan.
TENGNGAN ti rabii idi malukag ni Iban iti kasla agar-arasaas. Anian a kigtotna idi agmulagat. Ti puraw a kaibaan! Nakadalupisak iti uluananna.
”Adda rantam a dakes kaniak, ania?” kinuna ni Iban, bimmaringkuas. Mayat ti urok ni Baket Maria.
”Awan, Apo. Kayatko laeng ti makipagyan ditoy.”
Awan timtimek ni Iban a timmakder. Nagin-inayad a napan iti likud ti balayda. Innalana ti singgapong sa nagsapul iti botelia. Pinennekna met ti kasasaad ti arubayanda. Awan nadlawna a karkarna. Nagsubli iti iddana. Adda pay laeng iti tugawna ti kaibaan.
”Tiliwenka ita,” kinuna ni Iban a bulon ti panangidissona iti botelia iti datar. Inlayatna ti singgapong. Saan a nagkir-in ti kaibaan uray idi matakkubanen.
Inyasideg ni Iban ti rupana iti natakkuban a kaibaan. Nabayag a nagpimpinnerrengda. Idi kuan, inikkat met laeng ni Iban ti singgapong.
“Talaga kayatmo ti agyan ditoy?”
Nagtung-ed laeng ti malidlidayan a kaibaan.
”Sige, agyanka iti sirok ti balaymi agingga iti didaka matuntonan dagiti kapuliam.”
“Agyamanak, Apo!”
“Siak ni Iban. Ania ti naganmo?”
“Dawis, Gayyem.”
“Saanka pay a gayyem. Agaluadka no adda rantam a dakes.”
Nagin-inayad manen ni Iban a timmakder.
“Dika agpakpakita iti sabali,” imbilin ni Iban ken ni Dawis, “aglalo ken ni apongko a baket. Diak kayat a maammuanna nga adda ilemlemmengko a kaibaan.”
Pagat-lapayag ti isem ti kaibaan.
Idi mamigat da Iban ken Baket Maria, nangilasin ni Iban iti bassit a sida ken innapuy nga inyatangna iti laem.
“’Sino ti yatangam?” kinuna ni Baket Maria.
“Dagiti minminataytayo, Apong,” impambar ni Iban. “Natagtagainepko daydi apong a lakay idi rabii. Dumawdawat ’ti pagbiag. Mabisin kano unay!”
Patien met ni Baket Maria.
“Inka manganen,” kinuna ni Iban ken ni Dawis iti gayyemna a kaibaan.
Idi malpasda a mangan ket makainnaw ni Baket Maria iti nangananda, immulog ni Iban a nangpakan iti asoda. Sinurot ni Dawis. Pinagbati ni Iban iti balkonda.
“Ditaka. Dika bumabbaba. Dinakanto sikbaben ni Sadam.”
Kasta unay a buteng ni Dawis a nagsanud idi ngerngeran ni Sadam. Daytoy gayam ti agal-allungogan ti panagtaulna a mangmangngegda iti palasio.
Binuya ni Dawis ti panagkinkinnamatan da Iban ken Sadam. Naragsakda. Umap-apal ni Dawis. Immasideg ken ni Iban.
Ngem di pay nakaasideg, addaytan ti agal-allangogan a pukkaw ni Baket Maria.
”Ania man ti pagtaraytarayam ditan! ’Tonno kuan, adda mangsaka kenka!”
Di pay napukaw iti lapayag ni Dawis ti pukkaw, nayurit ti nakaat-atiddog a kimat iti tangatang sa sinaruno ti gurruod.
Kasta unay a kigtot ni Dawis. Kimmarapet iti saka ni Iban. Nadlaw ni Iban ti napalalo a buteng daytoy.
“Iban, dika agkalkalintuduan!” nangngeg manen ni Iban ti nakapigpigsa pukkaw ti baket.
Inaklilian lattan ni Iban ni Dawis. Indissona iti balkon ti balay.
”Ania ti kinabutengmo?” kinuna ni Iban.
Saanen a makapagsao ni Dawis iti tigergerna.
”Managbutbutengka gayam,” kinuna ni Iban. ”Gurruod daydiay.”
”N-ni Ari Gandang…” saan a nabatad iti lapayag ni Iban ti imbaga ni Dawis.
Pudno, ni Ari Gandang ti akin-aramid iti kimat. Ung-ungtanna manen da Prinsipe Ghalib.
Daytan ti rugi ti kanayon panagkuyog da Iban ken Dawis. Napalalo nga ay-ayat ti kaibaan a sumurotsurot. No mapan agiwayway ni Iban kadagiti kaldingna, sakayan ni Dawis ti toro. Pasaray pay pagkulambitinan daytoy ti ipus ti kalding. Biglaen met ti kalding ti agkugtar. Sa taliaw a taliaw.
In-inut a natinnag ti rikna ni Iban ken ni Dawis. Maiduma la unay kadagidi nangay-ayam kenkuana.
Di met masbaalan ni Dawis ti ragsakna a naipalais iti lubong dagiti tao. Dina pulos ninamnama a magtengna ti rabaw ti daga. Kadagiti kapulianna, arapaap ti amin ti makakita iti lubong dagiti tao. Agdindinamag iti uneg ti daga ti kinapintas ti lubong dagiti tao. Mamati itan. Ad-adu dagiti nararangrang a banag iti lubongda ngem makapasalibukag iti rikna dagiti berde a mulmula.
“Nagpintasen ti lubong dagiti tao,” sangkakuna ni Dawis.
No madanon ti rabii, dina pulos kauma a buybuyaen dagiti bituen ken ti bulan. Nakakita pay iti agtinnag a lawag iti law-ang.
“Ania daydiay, Gayyem?” dinamagna ken ni Iban.
“Layap! Ammom, no adda makitam nga agtinnag a layap iti law-ang, agkiddawka iti kayatmo ket matungpalto.”
Nagkidemkidem ni Dawis a nangtangad iti law-ang.
“No agpayso ti kunam, Gayyem,” kinuna ni Dawis. “Adda kayatko a dawaten.”
Bigla a nagmaga ti karabukob ni Iban. Ti bonete ti immuna nga immagibas iti panunotna.
(Maituloyto)
Popularity: unranked [?]
Gunglo dagiti Mannurat nga Ilokano iti Metro Manila