GUMIL Metro Manila

Ni HONOR BLANCO CABIE

 

           sometimes, when writing short stories, it’s best to let

           the characters speak for themselves.

                                 — s.e. jones

       

       Maysa kadagiti indaklan a talugading ni Samtoy, dagiti kakaanakan ken appo daydi Pedro Bucaneg, isu ti panagsarsarita babaen kadagiti makaparugso, makapapungtot wenno makapaladingit a buybuya ken pampanunot kadagiti nasangal a balikas a mabalin naadaw iti tanap dagiti mugingda.

       Wenno iti baetan, derraas ken surbot a nakaibatianda kadagiti tugotda sakbay a dimmaranudor pamakesen nga angin.

       Lakuben daytoy Ababa a Sarita ti padas ni mannurat – arapaap, anek-ek ti rikna, rayray ti pammati, dung-aw ti kararua, saebbek no agsaknapen ti sipnget ken dadduma pay a kalangtayan ti rikna ni mannurat bayat panagdaliasatna ditoy rabaw ti daga.

       Adu kadagiti Samtoy ti addaan iduldulin a sarita. Ngem agbalin laeng dayta a sarita no maikur-it ken maiparanud kadagiti padana nga agsidsidat’ pinakbet a nalaukan ti pannalayapen. Ket, no adda gasatna, kadagiti pay saan a nakaraman ti pinakbet, mulyo, sinanglaw, singkutsar, no adda mangyallatiw iti saritana iti sabali a pagsasao.

 

       Iti umuna a Premio Reynaldo A. Duque (PRAD), impasimudaag manen ni Samtoy ti adda a talugadingna a mangilaga kadagiti linabag ti saritana dagiti nadumaduma a gutad ken apungol ti rikna.

       Kas pagarigan, ngem saan a dagitoy laeng, dagiti pammati dagiti in-inauna, ti panagtakder manen ti maysa a pamilia kalpasan pannakarakrakna gapu’t liway dagiti kameng, ti pungtot a patauden patinayon a pasalsali a kabbalay, ti kinadekket dagiti nasinged nga agkakabagian, ti pannakaipalagip kadagiti in-inauna nga adda met bugas ti balikas dagiti in-inaudi, panangiladawan iti pagbutbutngan a disso gapu kadagiti parparaspasenna ditoy a biag, ken pannakaidur-as ti moderno a teknolohia iti pangsurboten a lugar.

       Ngem gapu ta dagitoy ket naisaangda ken naisalip iti PRAD, adda dagiti alagaden a masapul nga itungpal ken tungpalen amin a makisalip, awan labas.

       Ken adda ir-irut, no napaspasnek, ti panangmatmat dagiti hurado kadagiti naidatag agsipud ta maikitikitdanto iti diding a bato a nalabit makatulong iti panaglangto ti Literatura Ilokana.

 

       Tallo nga umuna ti mapili – ket napili dagiti hurado — kas sagudayen ti pagalagadan babaen kadagiti agsasabali a pangsirigan kadagiti naisaang. No iyarig ti panagsurat iti Ababa a Sarita iti panagluto ti pinakbet, nalabit kunaen, iti sangnguanan ti dulang nga ayanmi, adda amin pangpabussog nga imas dagiti naidasar. Ket nalabit matukkol dagiti aklo.

       Kas iti nabaredbedan matana nga Imnas ti Hustisia, naparautan met dagiti mata dagiti hurado bayat panangtawayda iti tunggal nakalusa a pinakbet a naipasango.

       Naimasda amin, no ‘toy numomi ti pagsaludsodan. Ngem masapul nga iwaragawag, gapu iti mandato kadagiti hurado, no ania kadagitoy  dagiti umun-una a nalamuyot panagkaradapda iti karabukob.

       Kasano kadi ti agpakbet? Ania kadi ti pakbet a kuna? Ania dagiti pagtitipunen, dagiti paglalauken tapno, ayamuom pay laeng ti sumsumngaw manipud iti kelleb ti banga, punaskan a punas iti bibig ket agkakamakam pay ketdin panagtilmonmo?

 

     Iti PRAD, masaludsod manen – nupay kaaduan kadagiti nagsaneng ket makunan nga adu dagiti naasakda a baetan ken bangkag a napagpasngatanda –    

kasano kadi ti agsurat iti Ababa a Sarita?

       Ania dagiti ramen daytoy tapno, kas iti pinakbet, maikkan ti laso ti kelleb sakbay nga isagapa ti umas-asuk a banga?

       Kalalainganna kadi ti kaadu ti kamatis a patubbogen ket pagbalinen dayta nga isut’ digo? Kalalainganna met laeng ti nakaiggupan a boggoong nga ipaaruyot kadagiti nateng tapno umdas ti nanam – saan a simmango’t  baknad – ti naluto?

       No ni lilo ti makaraman, saan met la ngata a sumair dagiti kristal iti tumengna? Ken dadduma pay a saludsod a mangpatit-patit iti diding ti muging.

       Iti panagsurat ti Ababa a Sarita, adda met dagiti saludsodmi.

       Adda kadi bisked ti lenguahe (command of the language) nga inaramat dagiti nakisalip?

       Ania ti mensahe dagiti indatagda?

       Ania dagiti nailadawan a lugar ken kaano a mabalin a napasamak daytoy a sarita (setting)?

       Kasano ti kapardas dagiti pasamak a mangbukel iti sarita (time span)?

 

       Siasinno dagiti agbibiag iti sarita (character) ken ania dagiti ug-ugalida (characteristics)? Kasano nga ibuksilan dagiti agbibiag a tattao iti sarita ti sarita, babaen kadagiti garaw ken panagsasaoda? Kasano nga inleppas ni nakisalip ti  sarita?

       Ania dagiti ibalbalikas dagiti karakter, babaen ti dayalogo (dialogue), a mangpasalun-at iti tema ti sarita?

       Kasano ti kasin-aw dagiti ladawan (vivid imagery)? Ditoy masapul a ma-engganyo a dagus ti agbasa, ket garienna pay no mabalin tapno maibatog met ni agbasbasa ti bagina kadagiti agbibiag a tattao iti sarita.

       Iti sabali a pannao, umanges ni agbasbasa kadagiti tattao nga aggargaraw iti sarita.

        Iti plot, masapul met a mapataliaw a dagus ni agbasbasa babaen ti dagus a gumammat a para-una a balikas. Saan a masapul nga iwagayway iti agbasbasa no kasano nga agpatingga ti sarita ken no sadinno ti pakakitaan kadagiti pagbueltaan.

 

       Napardas man wenno kas naayam a panangun-unor iti nawatiwat a MacArthur Highway nga agpa-Ilocos Norte, manipud pagtukkolan ti North Luzon Expressway, ti panangipakita kadagiti tattao ken pasamak, kasta metten dagiti pampanunoten dagiti karakter, iti daytoy napardas nga Information Age, nasken ken masapul ababbaba dagiti agaabay ken agkikinnamatan a balikas a mangipasimudaag iti maysa a pasamak wenno panunot.

       Ken nasaysayaat ti salun-at ti ulo no adu dagiti puraw nga espasio a pakaiyaplagan dagiti letra, saan nga agdudupudop dagiti letra iti nasipnget a sipi a kas man aglemlemmengda iti makagapu iti panagsaniit.

        Fiction man ti sursuraten, asideg kadi met laeng iti kinapudno (realistic)?

       Iti kuna a bisked ti lenguahe, saan laeng a daytoy daytay panagaramat kadagiti saan unay a mangmangngeg wenno mabasbasa a balikas. Ditoy a makita no kasano nga inlaga ni mannurat dagiti balikas tapno nalawag ti ladawan ken rikna a mapadasan ken mamatmatan ni agbasa.

       Kasano nga imparangarang ni mannurat ti, kas pagarigan, panagpakumbaba, panagpungtot, panagladingit, panagragsak, panagpalabes baben ti panagsarsarita ni agsarsarita ken ti panangaramat ni mannurat iti dayalogo?

       Nabisked ngata ti tema a nakasangalan ti sarita?

       Saan met la a pangatiddogen ti pagwasnayan ti Ababa a Sarita?

       Ket iti ungto ti sarita, adda dagitay pangbitin a makapaisem. Ngem no ti pangbitin ket makapamuregreg, agtapuak iti muging dagiti saludsod nga awan inggana.

 

       Masapul nga adda imasna ti sarita iti ungto, ngem imas a saan a mapadtuan. Ken masapul a napardas kas kimat a kamaten ti dulluog, ngem iti dayta a kinapardas agbati dagiti pasamak ken mensahe kenni agbasbasa.

       Maysa pay a nasken a maipaganetget kadagiti agduyos a makisalip a basaenda koma nga uliten dagiti ipatulodda a pakisalip, ta dalusanda a nasayaat no agpapada met la ti spelling ti nagan, iti umuna a pannakadakamatna kadagiti sumarsaruno – kas ken Lang-am a nagbalin a Lam-ang idi agangay iti Allungogan Iti Kaunggan Ti Nanguneg ni Dr. Pluma, ti sigalirio a nagbalin a sigarilio kalpasanna iti Kabbalay ni Gali Muyod.

       Kitaenda pay koma ti panagdedekket dagiti balikas ken pannakaiwalawalda nga addaan kumarkaraw-it iti ngato (contraction) – kas ti “baam,” para iti “bay-am;” ti “di,” para iti “‘di,” ta agsabali ti “di” nga awan kumarkaraw-it iti ngato  (apostrophe) ken ti addaan a “’di;” ti “toy” para iti “‘toy” dagiti dadduma a nakisalip.

       Saanda koma nga irareb ti gapuananda gapu laeng ta ikamkamakamda ti mangiyawat iti pakisalip. Adda dagitay naganas a maidaras. Ngem adda met dagitay maidardaras a nalaka nga agkupas.

 

       Napaliiwmi dagiti ababa a balikas ken parapo iti Kabbalay ni Gali Muyod. No dadapilan koma, patubbogenna a dagus, iti paniriganmi, ‘diay alunan a maisubo kadagiti dua a nagngipen a kayo babaen ti pannakaduktal ni agsarsarita iti kabbalay – marabutit wenno bassit a bao – iti uneg ti kuarto a pagin-inanaan ni Bonjovi ken ti anakna a pito ti tawenna.

       Dagus a simken iliw ni Bonjovi kenni Natividad, ti adda’t ballasiw taaw a kaingungotna.

       “I’m done. I’m finish (sic),” kinunana, iti panangaramat ni agsarsarita iti balikas nga adda iti unegna tapno ad-adda pay a maawatan ni agbasbasa dagiti mangsasair kenkuana.

       Saanna a mapagawid ni bumaket. Dayta ti rason no sapay nga inwalinna amin a bisio tapno sumalun-at – ket pudno la ket a simmalun-at, limmangto pay dagiti similiana, babaen ti panangpasingked ni Dr. Acosta kalpasan ti urologic exam.

       Napan ‘diay London ni Bonjovi, kaduana ti anakna. Iti panunotna, “no makaala, papananna a di agawid ni baket!”

 

       Ti met Dagiti Babassit Nga Alipugpog Ni Sagibo T. Disiembre, adda man maikaglis nga atitiddog a parapo, adda met mensahe a napintas a maadaw. Dayta ti pannakatubay dagiti ubbing ket dumakkelda a sarming kadagiti nagannak kadakuada. Intono agangay, isudanton dagitay agbalbalikas kadagiti nagannak kadakuada.

       Ngem iti kaputotan dagiti nagannak kadakuada, no alaem tawen dagiti nakapagleppasen nga annakda, saan a maikumbiene ti panaginnawag dagiti agasawa iti “Love.” Ngem nalabit naarngiandan iti panagbuybuyada iti rinnabii a telenobela iti telebisyon.

       Kas itay nakunamin iti immun-una, masapul a basaen manen dagiti makisalip ti idatagda. Ulitenda a palabsan dagiti balikas, ket isingasingmi kadakuada ken dagiti sumarsaruno a makisalip ti panangurnosda kadagiti agtitipon a balikas a pundasion ti sibubukel a panunot.

       Nakitami dagitoy iti, maysa laeng daytoy, “ditoyen ayan da Dante a balay a nagtarus…”  iti Alipugpog. Nalamlamuyot serrekna no naisurat a kastoy: “ditoyda nagtarus iti balay da Dante.”

 

        Kas met kadagiti dadduma a nakisalip, adda at-atiddog dagiti parapo ni Kaanakan iti obrana nga Angkel Bartolome. Ket kas kadagiti dadduma a nakisalip, adda mailauk-laok a ganggannaet a sarita – kas ti pasko no kayat a sawen ti paskua, bangungot no kunaen a batibat, isip no itudtudo ti panunot.

        Ammomi a ti lenguahe — kuna iti Ingles a dynamic — adda dagiti arakupenna ket pagbalinen ni mannurat a paseten ti bukodna a pagsasao. Ngem dagiti tallo, nupay masansanen nga ar-aramaten dagiti Ilokano, naadaw dagitoy iti pagsasao ni Francisco Balagtas.

        Mapaisemak nga agtangtang-ed no adda mannurat nga i-Bulacan wenno i-Batangas ket aramatenna ti paskua no patpatukbubanna ti pannakaipasngay ti Mesias, batibat ti aramatenna no daripespesen ti maysa iti ling-et gapu’t butengna a kamkamaten dagiti alalia, ket inayonna “ano ang nasa panunot mo, kaka?” no silsiluanna ti isip.

       Adu unay dagiti karakter nga agbibiag iti sarita ni Kaanakan. Uray awan dagiti dadduma, agbiag pay laeng ni Angkel Bartolome ken ti kaanakanna.

       No shellac ti aramaten nga ipulagid iti aparador, maangot dayta, saan a mangngeg, ta sumuknor iti agong, saan nga iti lapayag, tapno mailasin ti shellac.

       Nairugi ti riribuk – risiris, kuna dagiti dadduma, iti dandani tengnga ti sarita, idi napagkamalian dagiti pimmatay ni Angkel Bartolome nga isu ni Angkel Anton, agpada a natundiris ti agongda ken pangusipiten dagiti matada.

       Nengneng dagiti suspek. Saankami nga agsiddaaw no pinaparaspas ti utek ti krimen iti rabaw ti daga dagiti namandar a mangitungpal ti nalibeg a gandat.

        Dimi ammo no adda “pinasikat” – bukod a balikas ni Kaanakan – wenno pinalatak ni Elvis Presley a “Hold Me Tight Tonight, My Love”. Adda kinanta ni Presley a “Tonight’s All Right For Love” ket adda met kinansion dagiti Beatles a “Hold Me Tight.” Ngem awan nakita ken nangngegmi a “Hold Me Tight Tonight, My Love” idi nalaktawmin ti Metodo de Solfeo.

 

       Kalpasan dagiti tallo a napisel nga umuna, nakitami iti Allungongan Iti Kaunggan Ti Nanguneg ni Dr. Pluma ti kasla pinangidardaras iti naisalip. Nupay, iti paniriganmi, nasayaat met dagiti inaramid ti nagsurat a panagsasaruno dagiti naikuadro a pasamak – ngem masapul a basaem inggana ‘diay murdong tapno mapagsisilpom dagiti napagteng a pagpalpalailangan dagiti agbibiag a karakter.

       Iti maysa a buya, imbaga ti agsarsarita no kasanoda a pinarmek ni Lang-am – nga idi agangay ket Lam-ang gayam. Koma impakitana lattan, babaen kadagiti agdadanggay a letra, no kasanoda a pinarmek. Saanen a masapul nga ibagbaga ta mismon a makita ni agbasbasa no kasano a naparmek.

       Nupay fiction ti Ababa a Sarita a naisalip, koma asideg iti pudno.

       Nadlawmi a saan a nakappapati a ti hepe ti pulis ti maysa a bassit nga ili ket adda ranggona a Superintendent, kapada ti maysa a Teniente Koronel iti militar. Adda koman ni Supt. Cabreros iti dakkel a siudad, iti probinsia wenno iti rehion, wenno iti kabisera nasional.

       Maawatanmi a masapul nga adda reporter  iti ili, ngem, uray fiction daytoy, saan a naimpudnoan nga adda inaldaw a pagwarnakan. Linawas a rumuar, mabalbalin pay.

       Iti inna panagkalkallautang – kalpasan panagsalsalana iti klab ‘diay Candon ken panangikut, bilang subalit ti piansana, ti hepe ti pulis ‘diay met laeng Candon, nagtengna ‘diay daan a simbaan iti tapaw ti turod ‘diay Santa Maria iti abagatan ti ilina.

 

       Kayat ni Dr. Pluma a patien ni agbasbasa a gayam adda met pay la nabati a buteng ken talek ni Mi-an iti Dios a Managpakawan ken Manangngaasi.

       “Pimmigsa ti riknana idi agallangugan iti isipna ti maysa a binnatog ti biblia: Umaykayo, dakayo a naamitan tapno paginanaenkayo.” Nagladaw ketdin panagallangugang dagita a balikas.

       Dimmapnas pay ti siddaaw kadakami idi “kammulmulagat ti bannawag…” ket nagpadaya dagiti ka-barangayan ni Mac a nakaparintumeng ken nakadeppa iti turod nga agan-anaab. Agbabbabawi. Dumawdawat pakawan.

       Nabayagen a pimmusay ni Nostradamus, ngem anian a talugading ti adda kadagiti taga Nanguneg ta nalabit naipaltiing kadakuada iti katengngaan ti rabii nga adda ni Mac ‘diay daya nga umar-araraw iti Ama a Nailangitan.  

       Masdaawkami pay ta saan man a daytay galad ken tured pakinakem ni Gabriela Silang ti ili a Santa ti nakitami iti ugali ni Mi-an.

       Pudno a narukop ti bagi. Ngem anian ta idi saan a naigagara a pannakaidekket ti barukongna iti barukong ni Apo Pad-i, ti padi ti ili, “adda nagpasgar iti rikna ni Rev. Pad-i idinto nga adda nagrissik kaunggan ni Mi-an, gapu ngata ta mawaw iti dungngo ti naud-udi.”

       Inladawan latta koman ni Dr. Pluma no kasanoda a nagarakup. No ania dagiti balikas a timmapuak kadagiti bibigda — no adda man. No kasanot’ panagkakamakam panagangesda.

 

       Napankami met ‘diay Barangay Nangungboran, iti asideg ti bakras ‘diay Bantay Karunoan, iti mangal-ala a (Ti) Nagkurbaan ni Victor Bitor.

       Masapul naannad koma ti panagaramat iti comma kas pangilawlawag kadagiti nadumaduma a paset dagiti agrirituno a balikas (use of commas for modifiers).

       Pagarigan daytoy: “Nangato ken kemmepkep ti tengnged ti blusana ngem kas kadawyanna, iti panagdumogna giddato ti ukrad a kannigidna nga insarapana iti barukogna.”       Adda koma comma kalpasan ti “ngem.”

       Kasta met ti panagaramat iti hyphen. Iti gramatika Ilokana, saan a masapul a pagsinaen, babaen ti panagaramat iti hyphen, ti maysa a balikas uray agsaruno ti dua a consonant, nangruna no iti pannakabalikasna kasla met agsina dagiti silabiko.

       Kas kadaytoy: “Agi-inumda idi. Naggi-giddanda a nagsig-am iti panagdis-saag ni Ronita iti kassangpet a traysikel. Sip-siputanda ti nainayad a panagrukobna tapno saan a maitim-og iti…”

       Ditoy, dagiti balikas a “nagsig-am” ken “maitim-og” laeng ti rumbeng a pagsinaen. Ta no awan hyphen kadagitoy, agbaliw pannakabalikasda ket awan kasta a balikas ni Ilokano.

 

       Kuna pay ni Victor Bitor nga “immisem (ni Apong Ciano) ket nagparang ti tuppol a pamarangna.” Maawatanmi ti kayatna a sawen. Ngem no tuppol ti tao, awanen ti pamarangna ta ngipen laeng ti pamarang, saan a ‘diay gugot wenno ‘diay kaawan ti ngipen.

       As-asideg iti kinapudno ti panagtaraok dagiti kawitan no aglikig ti tengngat’ rabii. Saan a ‘diay panagpatit ti kampana ‘diay presidensia.

       Kadagiti nasurbot a lugar, uray pay dagiti adda iti igid ti highway, awan ti agkulkulitangtang a kampana a mangipakdaar nga alas dosen ti rabii. Adda man siririing, saan a ‘diay panagpatit ti pakakumikumanna.

       Kas kadagiti dadduma a nangdalapus iti paniriganmi, adu unay dagiti karakter Ti Nagkurbaan a saan met a makatulong iti pannakarisut ti riribuk. Atitiddog dagiti parapo, agsisinnukat pay dagiti “ti” ken “iti” iti pannakibaet-baetda kadagiti agtatakder ken aguuldag a letra.

       Pagpanunoten ni Victor Bitor ti agbasbasa iti kamaudiananna. Napintas met dayta a pamuspusan. Ngem saanmi a matukod ti pananghusga ni Apo Ciano no siasinno ti nangpatay kenni Ronita a pada a tindera ni Criselda.

       “Saan a bulsek ti langit appok,” kinuna ni Apo Ciano.

       Awan imbestigasion a naaramid. Saan nga ammo no naawanan preno ‘diay SUV ni Edgar. Wenno nag-suicide. Ngem kayat ni Apo Ciano a patien dagiti makangngeg kenkuana a dinusa ti langit ni Edgar gapu ta nakita ti langit ti panangrames ken panangpatay ti kriminal kenni Ronita.

       Daytay kunada iti sabali a tay-ak, gratis aseritur, gratis negatur. Iti Ingles, an assertion without proof is an assertion denied. Iti Iluko, ania man maibuksilan nga awanan sadagna a prueba, maibuksilan dayta nga agtarus iti basura. Uray pay fiction ti sursuraten.

 

       Iti Annongen ni Ariston V. Lapot, naidumduma daytoy a panangipakita iti panagsurat iti Ababa a Sarita babaen ti panagaramat iti puro dayalogo dagiti agatanud – manipud pangrugian inggana ‘diay kamaudianan.

       Mabalin a daytoy daytay kuna iti Ingles a kinatured ni agsarita a mangiruangan iti sabali a pannakaipasimudaag ti saritana. Ngem nalipatan ni atanud Ariston a mapurga ni agbasa no puro dayalogo.

       Adda pay dagiti nakaparpardas unay nga eksena, a buklen laeng dagiti innem wenno pito a linia a panagsasao dagiti agatanud. Kalpasanna, sabali manen nga eksena.

       Ammo ni agbasbasa nga agsusukat dagiti lugar a pagsarsaritaan dagiti agatanud. Ngem pulos awan pamalpalatpatanna no sadinno dagitoy a lugar ta awan man la ti nailadawan.

       Adda pay dagiti nawarwar a pagsasao dagiti Ilokano.

       Pagarigan: “Ngem masursurom koma ti agpakumbaba. Kitaem ‘diay dawa ti pagay, no nakadumog, narnekan iti bunga. Ngem no nakatangad, eppes, awan pulos bagasna.”

       Daytoy pay: “…saan a panagtamed a kas adipen no itedmo’t (sic) panagraem iti superiormo.”

       Nalaka nga isao dayta.

       Ngem ti respeto ken panagraem iti nangatngato ti posisionna, koma maiyannatop ken umdas. Dagita ket mategged iti nalinis a kalangtayan. Ta uray nangatngato ti maysa no naipuesto didiay gapu ta saan nga alidukduken a  dumilpat, saan a gapu ta isu ket addaan talugading, integridad ken bugas iti panunot ken gapuanan, saanna a karbengan ti marespeto ken maraem.

       Ti panangaramat iti “dawa ti pagay” saan, iti paniriganmi, nga umisu. Daytoy daytay saan a rumbeng nga analohia (false analogy). Ta saan met amin a nakadumog – uray pagsasao laeng – ket addaan bagas ken bugas.

 

       Manen, makapabang-ar ti itatapogmi kadagiti puyupuyan a nagrakeman ken nagparaspasanmi kadagiti ani manipud kadagiti nairaep idi Agosto ken Setiembre.

       Iti daytoy a gundaway, itugkelmi iti napnuan bakbaka ken ballakibok a tambak ti sarukang nga addaan kalasukos ken sumallatik bilang panagyaman kadagiti nangbendision iti apit.

 

October 16, 2008

Burbank Avenue, Brookside Hills Subd.

Cainta 1900, Rizal

Popularity: unranked [?]