GUMIL Metro Manila

 

Ni Neyo Mario E. Valdez

 

GAPU iti isyu ti Memorandum of Agreement on Ancestral Domain (MoA-AD) iti nagbaetan ti gobierno ti Filipinas ken ti Moro Islamic Liberation Front (MILF), napasgedan manen ti nadara a riribuk iti Mindanao. Napateg ngarud unay a lawlawagan dagiti maseknan a sektor, saan laeng dagiti opisial iti Malakanyang, ti pudno a linaon wenno panggep ti nasao a katulagan.

Kas nailanad iti paulo ti nasao a katulagan, ti ancestral domain ti kangrunaan a rason tapno sumrek ti MILF iti patangan iti kappia. Kayat dagiti rebelde a Muslim nga awiden iti poderda manipud iti teritorio ti pagilian ti sakupen kano ti ancestral domain ti naggapuanda a “pagilian” nga aw-awaganda itan iti Bangsamoro.

Ania aya ti ancestral domain? Daytoy dagiti daga, karamanen dagiti paset a danum kas ti waig ken karayan, ken dagiti disso iti igid ti baybay, agraman dagiti kinabaknang ti nakaparsuaan a masakupan dagitoy, a nabayagen nga ibagbaga dagiti etniko a grupo wenno orihinal a tribu iti pagilian (indigenous people), wenno babaen dagiti nagkauna nga appoda, nga adda karbenganda a matagikua, pagnaedan ken matengngel kadagitoy. Agbatay daytoy iti ibagbaga ti Konstitusiontayo (Seksion 5, Artikulo XII) a pagrebbengan ti Estado a salakniban ti kalintegan dagiti indigenous cultural communities wenno ICCs, kadagiti daga a natawidda manipud kadagiti nagkauna nga appoda iti kasta mapasingkedanda ti pannakataming ti kasasaad ti bukodda a pagbiagan, panagtutunos, ken kultura.

INDIGENOUS PEOPLES RIGHTS ACT OF 1997

Kas ibilbilin ti Konstitusion, maysa a linteg ti inaramid ti Kongreso tapno makapudno daytoy a pagrebbengan ti Estado—ti Republic Act 8371, wenno ti Indigenous Peoples Rights Act of 1997 (IPRA), a mangbigbigbig iti kaadda dagitoy nga indigenous peoples wenno IP kas pudpudno a sektor ti pagilian. Ipalpalubos ti nasao a linteg ti panangtagikua wenno panangikutda kadagiti bukodda nga ancestral domain, ngem iti konsepto nga agbatay iti sariugma a tradisionda a mangaramat kadagitoy a daga iti sapasap a pagsayaatan ken proteksion ti sibubukel a tribu.

Dagitoy pay ti dadduma a karbengan nga inakawes ti linteg kadagiti IP: ti mangpadur-as kadagiti natawidda a daga ken kadagiti kinabaknang ti nakaparsuaan, ti agtalinaed kadagiti tagtagikuaenda a teritorio, ti kaadda ti naan-anay a kalintegan no bilang ta mapapanawda kadagitoy a teritorio, ken ti mangrisut ti aniaman a susik iti nagbabaetan dagiti kameng ti tribu.

Ken babaen dagitoy nga ancestral domain ken dagiti natawintawid a daga (ancestral land), naipaayan pay dagiti IP ti karbengan a mangituray iti bagbagida (self-governance), ken ti mangtaginayon ken mangsalaknib iti kultura ken tradisionda, ken uray pay ti mangpartuat iti bukodda a teknolohia a kasapulanda.

REGALIAN DOCTRINE

Sariugma, kunatayo, ta dayta ti namungayanan a konsepto iti panagtagikua iti daga nga ipakpakat dagiti nagkauna a tattao iti Filipinas sakbay a dimteng dagiti Kastila a nangsakup kadatayo. Ngem iti panagturay dagiti Kastila, naipakat ti Regalian doctrine, wenno maysa a pagbatbayatan a pagalagadan a mangibagbaga nga amin a daga iti Filipinas a sakupda, karamanen dagiti ancestral domain, ket kukua ti ari ti España.

Nayawat laeng ti paset dagitoy a daga iti pribado nga indibidual babaen ti sistema ti enkomienda ken ti panangipalubosda kadagiti praile a tagikuaen dagiti nalalawa a daga iti nagan ken interes ti relihion (Katoliko). Idi sinublat dagiti Amerikano ti rienda ti turay ti pagilian, nagtalinaed ti konsepto iti Regalian doctrine. Idi 190, indeklara ti Philippine Commission, babaen ti panangilungalong dagiti Amerikano, nga awanen ti bilegna ti kalintegan dagiti datu, sultan ken lider dagiti adu a tribu kadagiti daga a nayawat kadakuada wenno babaen ti tradision iti panagturayda.

Ngem idi agangay, nabaliwan ken napadur-as ti sistema ti panagtagikua ken pannakarehistro dagitoy a daga, ken binigbig met laeng dagiti Amerikano ti kaadda dagiti etniko a grupo ken ti karbenganda kadagiti pagnanaedanda a teritorio. Naabrobaran daytoy a panangbigbig kadagiti dua nga immuna a Konstitusion iti pagilian (1935 ken 1973) agingga iti agdama (1987).

Ngem uray pay adda daytoy a panangbigbig ti gobierno iti karbengan dagiti IP, nain-inut a nakissayan no di man napukaw kadakuada dagiti ancestral domain gapu iti sumagmamano a rason, kangrunaan ditoy ti kaawan ammoda iti dayta a karbengan, ti kaawan tituloda kadagiti daga a sakupen ti ancestral domain, ken ti panangkamkam dagiti naagum nga opisial ti gobierno wenno negosiante kadagitoy a daga babaen ti panangallilawda kadagiti tribu a nakapsut ti panangawatda iti karbenganda kadagiti daga, wenno babaen ti pammutbuteng.

Ken babaen ti Public Land Law a naipatungpal kas sagudayen ti probision ti Philippine Bill of 1902, naguyugoy dagiti taga-patad a Filipino (Kristiano) nga agbirok iti pagnaedanda kadagiti bakante a daga kadagiti nasulinek a lugar wenno kabambantayan tapno marisut ti parikut ti panagadu ti populasion kadagiti pueblo wenno poblasion, babaen ti sistema ti homestead. Ngem kaaduanna a paset ti ancestral domain dagiti nadumaduma nga IP ti nasakup ti homestead.

BANGSAMORO

Adda met dagiti natured nga IP a nangirupir iti karbenganda kadagiti bukodda nga ancestral domain, ngem apagbiit laeng a napaulimek dagitoy. Ket no adda man nagtultuloy a mangiruprupir kadagitoy a kalinteganda, isu daytoy dagiti Muslim a mangbukbukel ita iti maawagan itan a Bangsamoro.

Iti agdama, umabot iti 12 milion ti bilang dagiti IP nga aggapu iti 110 a tribu iti pagilian, kaaduanna kadakuada ti agnanaed kadagiti nasulinek a lugar ken kabambantayan iti nadumaduma a paset ti pagilian. Ngem awan ti nailanad a Bangsamoro nga IP iti Mindanao, no di ket dagiti tribu kas iti Tiruray, Maguindanao, Maranao, Tausug, Yakan/Samal, ken Iranon.

Ngem segun kadagiti eskolar iti pakasaritaan ti Mindanao, ti Bangsamoro ti mangibagbagi kadagiti Moro (sabali nga awag kadagiti Muslim a Filipino) ken dagiti Lumad, wenno IP iti Mindanao a saan a Moro ken Kristiano.

Ti relihion nga Islam ket nayam-ammo iti Filipinas idi maika-13 a siglo. Idi naipasngay ti Sultanate ti Sulu tengngel daytoy dagiti teritorio iti agdama itan a Tawi-tawi, Sulu, Palawan, Basilan ken Zamboanga. Idinto a ti Sultanate ti Maguindanao ket nagramaram iti Cotabato agingga kadagiti teritorio dagiti Maranao a sakup itan ti Lanao del Norte ken Lanao del Sur.

Dagitoy ngarud a disso iti Mindanao ti nagibasaran ti ancestral domain a kayat a tagikuaen ti MILF a kas nailanad iti MoA-AD: ti agdama a sakup ti Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM) ken ti nasurok a 700 a barangay a naiwaras kadagiti probinsia (Sultan Kudarat, Lanao del Norte, North Cotabato, ken Palawan) ken siudad (Cotabato, Isabela, Iligan ken Zamboanga). Kayat dagiti MILF nga iturayan dagiti nailanad a teritorio babaen ti Bangsamoro Juridical Entity (BJE) nga addaanto iti napateg a karbengan nga agwaywayas a mangtagikua ken mangpadur-as kadagitoy a daga.

Kayatda pay nga ipaawat a dagiti Bangsamoro ti masasao a “First Nation” wenno kaunaan a grupo dagiti tattao nga addaan iti kabukbukodanen a teritorio ken sistema ti gobierno sipud pay idi punganay, ngarud saan a sakup ida ti agdama a gobierno. Ken kayatna pay a sawen ditoy a karbenganda ngarud a pasingkedan ti panagturayda iti teritorio ti Bangsamoro, ipalubos man wenno saan ti gobierno. Iti sabali a pannao, babaen koma ti kontrobersial ita nga MoA-AD, adda maparnuay a sabali nga agwaywayas a pagilian (ti Bangsamoro) iti uneg ti maysa a pagilian.

CERTIFICATES OF ANCESTRAL DOMAIN TITLE

Ngem iti kinapudnona, ti kunkunada a “teritorio” ken “self-governance” ti pagbatbatayan met a prinsipio ti IPRA, ta bigbigen met daytoy a linteg ti kaadda dagiti nagkauna a tattao a nangtagikua wenno nangikut kadagiti nalalawa a daga iti nadumaduma a paset ti pagilian, ngem kaaduanna ti nabayagen a napapanaw kadagiti lugarda. Dagitoy ngarud a grupo ti panggep ti linteg a salakniban babaen ti panangisubli kadakuada dagitoy a daga ken panangipaay kadakuada iti seguridad iti panagikut kadagitoy babaen ti panangipaay kadakuada iti Certificates of Ancestral Domain Title (CADT) ken Certificates of Ancestral Land Titles (CALT).

Itay napan a tawen, 57 a CADT ti naipaayen ti gobierno kadagiti IP, wenno sakupen ti 1.2 milion nga ektaria ken 300,000 a pamilia.

Ket itay Hulio, pinasingkedan ni President Gloria Macapagal-Arroyo ti pannakayawat dagiti ancestral domain, matantia a 100,000 nga ektaria, kadagiti Bugkalot iti nagbededdengan ti Quirino, Nueva Vizcaya and Aurora. Karamanen ditoy ti pannakaipasdek dagiti irigasion ken pasilidad a mangpadur-as iti apit kadagiti daga a suksukayen dagiti Bugkalot.

No agbataytayo iti pagtaktakderan a prinsipio ti IPRA, ti naurnos a pannakaiwayat ti kalintegan dagiti IP nga agikut kadagiti bukodda a teritorio, ken ti kasurotna a reporma iti daga, ti nalawag a namnamaen ti kaaduan a pannakaipakat ti panangbigbig ti gobierno iti ancestral domain, saan ket a ti panangipadawat iti teritorio ti pagiliantayo a kas kidkiddawen ti MILF.

Napintas ti panggep ti gobierno ken MILF a maisardengen ti gulo iti Mindanao baben ti maysa a katulagan iti kappia ken ancestral domain. Ngem ti rigatna, saan a nadakamat ti bileg ti Konstitusiontayo kadagiti kayat ti MILF a maaramid iti BJE wenno dina man laeng binigbig ti kaadda ti IPRA a rumbeng a nasurot mainaig iti karbengan dagiti IP kadagiti bukodda nga ancestral domain. Saan ngarud a nakakasdaaw no apay a nalimed laeng dagiti addang ti gobierno mainaig iti negosasion wenno kinellaatda nga inruar ti katulagan a nagistayan napirmaan iti Malaysia idi Agosto 5.

“FIRST NATION”

No napalubosan koma ti MILF a nangirusuat iti BJE a saanen a naglasat iti legalidad ken proseso (kas ti plebisito) a nadakamat iti Konstitusion ken ti IPRA, mabalin a tuladen dagitoy dagiti dadduma pay nga IP (no di man ket irugidan nga armasan dagiti bagbagida).

Saanen ngarud a nakakasdaaw no apay nga adu met dagiti Muslim iti Mindanao a kontra iti MoA-AD, ta nabaddekan met ti karbenganda iti bukodda nga ancestral land a kayat nga ikutan ti MILF. Ken uray pay dagiti saan a Muslim, mabalin met nga irasonda ti prinsipio ti “First Nation” nga idurduron ti MILF tapno ipatalgedda ti karbenganda kadagiti ancestral domain. Ta no ar-arigen, aggapu iti ruar ti pagilian dagiti nagkauna a Muslim ti Mindanao, ket no anagentayo pay a nalaing, kapadada no di man nabilbileg ti karbengan dagiti Lumad a saan a nagpasakup iti Islam, ta sipud pay idi punganay agnanaeden dagitoy iti Mindanao. Ngem ania ti labanda no maidilig iti bileg ti armas ti MILF? Ken ti rigatna pay, saan laeng a teritorio ti isyu ditoy no di pay ket ti relihion (ti Islam kas bumilbileg a relihion iti lubong) ken politika (bileg dagiti nagkauna a sultanate ken dagiti kaputotanda a nakapueston iti gobierno).

AGSUBLIDA ITI NEGOSASION

Nalawag ngarud a saan nga agbatay iti paglintegan ti pagilian ti kayat a maaramid ti MoA-AD. Awan ngarud ti kasayaatanen a maaramid no di ti agsubli ti gobierno, ti MILF ken dagiti maseknan a sektor iti negosasion mainaig iti kappia. Ngem ita a gundaway, ibasarda koma iti paglintegan ti pagilian ti aniaman a buklenda a katulagan. Maipanggep met iti kappia iti rehion a kidkiddawen ti MILF, isukoda nga umuna dagiti kumander a nangirusuat iti naudi a pannakaraut dagiti sibilian iti Lanao del Norte ken Sarangani.

Ken nangruna unay, saan koma a mausar ti naimbag a parabur iti pannakaited ti ancestral domain kadagiti IP tapno maiduron ti asinoman a grupo iti panangagawda iti turay ken teritorio ti pagilian ken rason tapno maibaddek dagiti paglintegantayo wenno ti dayaw ti ingungotentayo a republika.

(Immun-una a naiposte iti http://ansi-neovaldez.blogspot.com/2008/08/ania-aya-ti-ancestral-domain.html)

(Basaen iti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 1, 2008.)

Popularity: unranked [?]

Ni Juan S.P. Hidalgo, Jr.

Salin ng awtor mula sa Iloko

 

 

SA barangay Tomana Este, may isang batang Teofilo ang pangalan. Si Teofilo ay masipag, masunurin, matalino at matapang na bata. Gustung-gusto sanang mag-aral pero napakapobre naman ang mga magulang. Mas gusto ng mga magulang na tumulong na lamang siya sa mga trabaho sa bukid. Naiinggit si Teofilo sa mga batang kaedad niya tuwing nakikitang pumapasok at umuuwi sila mula sa iskuwelahan.

    Ang lolo ni Teofilo ay magaling magkuwento. Isang gabi, naikuwento nito ang tungkol sa tikbalang. Kung sasakyan mo raw ang tikbalang, tatakutin ka niya para ikaw ay mahulog. Kung mahulog ka, tatapak-tapakan ka niya hanggang ikaw ay mamatay. Kung hindi, dadalhin ka niya sa mga nakakatakot na lugar. Kung hindi ka raw matakot at kumapit kang mabuti sa buhok ng kanyang batok at mahigpit ng pangungunyapit ng mga paa mo sa kanyang leeg, ibabalik ka niya kung saan mo siya natagpuan.

    Nakakita si Teofilo ng isang magandang pagkakataon para makapasyal siya ng libre sa iba’t ibang lugar sa pamamagitan ng pagsakay niya sa tikbalang.  Sa barangay nila, may ikinukuwento ng mga matatanda na mayroon daw isang tikbalang na nakatira sa mataas na pampang ng ilog Agno. Malapit lamang ang lugar na iyon sa bahay nina Teofilo.

    Isang gabing maliwanag ang buwan, pumuslit si Teofilo mula sa bahay nila at pumunta sa lugar ng tikbalang. Nadatnan niya ang tikblang na nakaupo at nakasandal sa mataas na pampang ng ilog. Natutulog ito at naghihilik pa ng malakas. Yakap-yakap niya ang mahahabang binti at ipinatong ang baba sa mga tuhod.

    Parang isang pusang maingat na maingat, dahan-dahang nilapitan ni Teofilo ang likuran ng tikbalang saka nilundag ang batok nito. Kumapit siya sa makapal na buhok ng batok ng tikbalang at nangunyapit ang mga paa sa leeg nito.

    Nagising ang nabiglang tikbalang. Nagtaka naman si Teofilo nang biglang magliwanag ang buong katawan ng tikbalang. 

    Nang maramdaman ng tikbalang ang mga maliliit at maiiksing paa na nangunyapit sa kanyang leeg at ang mga maliliit na daliring kumapit sa buhok ng kanyang batok, alam na niya na isang bata ang sumakay sa kanya.

    “Aha!” ang wika niya. “Ang tapang naman ang batang ito. Hm, tingnan ko nga kung hanggang saan ang tapang mo!”

    Lumundag-lundag at sumirku-sirko at humahalinghing ng malakas ang tikbalang upang mahulog si Teofilo. Ngunit parang tuko ang bata na kumapit at nangunyapit ang mga paa sa tikbalang.

    Upang matakot niya si Teofilo at bumitiw ito, pumasok ang tikbalang sa isang masukal at malawak na gubat. Sa pamamagitan ng kakaibang liwanag na nagmumula sa tikbalang, maliwanag na nakikita ni Teofilo ang mga mababangis na ibon, hayup at ahas na mararaanan nila. Kung minsan, sinasadya ng tikbalang na isagi si Teofilo sa mga ito. Tumatayo ang buhok at balahibo ni Teofilo sa matinding takot. Salamat na lamang at madaling napapabalik niya ang kanyang lakas ng loob. Pinagbuti pa ang kanyang kapit sa buhok ng batok at pangungunyapit ng mga paa sa leeg ng tikbalang.

    “Hm, matapang talaga!” ang sabi ng naiinis na tikbalang. “Tingnan ko nga…”

    Lumabas sila sa kagubatan at pumunta sila sa dagat. Isinisid niya si Teofilo sa pusod ng dagat. Nakita ni Teofilo ang mga kahanga-hanga’t iba’t ibang klaseng nilalang sa dagat at naggagandahang tanawin sa pusod nito na nadadaanan nila. Kung minsan, tumitigil ang tikbalang at pababayaan ang mga nakakatakot na pating, pugita at balyena na sagihin si Teofilo. Pero ayaw pa rin bumitiw ang matapang na bata.

    “Talaga bang hindi kita matakot, ha?” sabi ng galit nang tikbalang. Naisip niyang dalhin si Teofilo sa kailalim-laliman ng lupa para masindak ito sa mga tanawing makikita roon at bibitiw na siya. At lumabas sila sa dagat at pumunta sila sa ilalim ng lupa.

    Sinundan ng tikbalang ang malalaki, mahahaba at malalalim na yungib. Nakita ni Teofilo ang mga kayamanang ibinaon ng tao, ang mga natabunan na lungsod at bayan noong unang panahon, ang mga kalansay ng mga tao, hayup at ibon, ang mga ugat ng ginto at mahahalagang bato, ang mga deposito ng langis, ang mga batis at ilog at talon, ang mga kumukulung putik ng bulkan….

    Napasigaw si Teofilo nang biglang lumundag ang tikbalang at bumulusok sila sa kumukulong putik. Pero nagtaka siya nang di man lamang siya napaso o nasunog. At bumalik na naman ang kanyang lakas ng loob.

    “Kung hindi kita matakot sa ibaba, susubukin kita sa itaas!” sabi ng tikbalang. Lumabas sila sa ilalim ng lupa. Nilundag-lundag ng tikbalang ang tuktok ng mga bundok, katulad ng bundok Apo ng Filipinas, ng bundok Aconcagua ng Argentina, ang bundok McKinley ng North America, ang bundok Kilimanjaro ng Africa at bundok Everest ng Tibet. Tumaas ang bituka ni Teofilo ngunit hindi siya bumitiw sa tikbalang. Pagkalaki-laki ang dilat ng mga mata at nganga ng bunganga habang pinanonood niya ang mga nararaanan nila sa ibaba.

     “Aba, ayaw pa ring bumitiw!” sabi ng tikbalang. “Ang huling pagsubok… dadalhin kita sa himpapawid!” At mula sa tuktok ng bundok Everest, lumundag ang tikbalang patungong papawirin!

    Parang bulalakaw ang bilis ng paglipad ng tikbalang at dagling iniwan nila ang Lupa. Magkahalong gulat at tuwa ang naramdaman ni Teofilo nang makita niya ang pambihirang kariktan ng uniberso na punung-puno ng laksa-laksang mga bituwin, planeta, buwan at bulalakaw. Pumunta sila sa iba’t ibang galaxy.

    Sa wakas, napagod din ang tikbalang. “Hay, naku! Talagang hindi ko masindak ang batang ito. Matapang talaga!” sabi niya.

    Bumalik sila sa Lupa, sa barangay Tomana nina Teofilo. Sinabi ng tikbalang kay Teofilo na mula ngayon, si Teofilo na ang kikilalanin niyang panginoon. Pero mas gugustuhin ni Teofilo na magkaibigan na lamang sila ng tikbalang. Gusto niyang ipasyal siya muli ng tikbalang sa iba’t ibang lugar. Pumayag naman ang tikbalang.

    At sa tulong ng kaibigang tikbalang, dinalaw ni Teofilo ang mga malalaking siyudad ng mundo, katulad ng New York, Paris, Rome, London, Moscow, Hong Kong, Tokyo at iba pa. Dinalaw din nila ang iba’t ibang bayan at lalawigan ng iba’t ibang parte ng mundo. Pinasyalan nila ang pusod ng dagat Pacifico, Atlantico, Indian at iba pa. Paminsan-minsan, namamasyal din sila sa iba’t ibang galaxy.

    Kahit hindi man nakapasok sa iskuwelahan si Teofilo, siya’y naging matalinong bata.

Popularity: unranked [?]

Ni Honor Blanco Cabie

 

El Gobernador General D. Camilo G. de Polavieja que Confirmo la sentencia de muerte impuesta a Rizal por el Corte marcial ordenando su ejecucion el 30 de Deciembre, 1896

 

Kastan, ipatpategko a pagilian, yuyeng init a dinungdungngo,

Perlas dagiti taaw sadi daya, paraisomi a napukaw!

Siraragsakak nga umikkat tapno ‘toy biag ipasaklotko.

No koma nalawlawag, naragragsak pagraraayan rag-o,

Latta kenka itedko, diak agmalanga, diak agtalia-taliaw.

 

Iti tapaw ti pagbabakalan, iti kapungtotan ti laban

Adu’t agbuis iti biag a saan nga agalikaka ken agannad;

Saan a napateg ti lugar – nagmanto, naberde, napudaw man,

Nabangsalan wenno saan, makigubat wenno madusa man,

Agpapadada, tapno inda agserbi’t ili iti kappia ken peggad.

 

Pumanawak apagapaman laeng koman a masirayak ti bannawag,

Iti baetean nasipnget a rabii, a mangribin baro nga aldaw;

Alaemto daytoy darak no bilang awan raniag,

Ibukbukko kenka tapno pagiliak inka agimbag,

Ket ‘toy darak maigamer iti nakariing a talipungaw

 

Dagiti ar-arapaapko, idi ta kaipasngayak,

Dagiti ar-arapaapko, idi ta namnamat’ bumaro nangato,

Makitak rupam a maipatpateg, O baton-rimat daya a nasantak,

Awanan kuyem ken limdo, siruruk-at iti peggad ken amak;

Awan lemmat’ bain ‘ita kiday, awan lua a napalalo.

 

Tagainep ‘toy biag, pumitpitik ken bumarbara nga ararawko,

Ay! Isangit ti dandanin umulog a kararua;

Ay! Nagsam-it ketdin ti pumanaw no sikat’ puon ken ugto;

Pumanaw no sikat’ gapu tapno nasaysayaat magun-odmo;

Ket dita barukong aginanat’ rabii nga awan inggana.

 

No iti barukong tanem iti masangnguanan addanto tumubo,

Iti karuotan, maysa a sabong naglusiaw kinapakumbaba,

Awidem dita bibig ket kararuak inkanto maungngo,

Ket ditoy muging iti las-ud nalamiis a tanemko

Mariknakto;t lamuyot dagita apros makadengngep anges manakana.

 

Bay-am a ti bulan sitatalna ken siuulimek sellagannak,

Bay-am nga ussoben ti parbangon dagiti naruay a rimatna,

Bay-am a ti naliday nga angin dung-awannak;

Ket no iti krusko maysa a tumatayab mangregregto it’a mukat,

Palugodamto nga ikankansionna kadagiti tapokko himno ti kappia.

 

Bay-am a dagiti asuk ti init ti mangisagpat,

Ket sadiay langit inda iwagayway naarus a protesta;

Bay-am nga agliday dagiti naasi iti nakakas-ang a gasat,

KEt iti naulimek a rabii maysa a kararag igannuat

Manipud kenka, O ilik, tapno iti Dios innak aginana.

 

Idawdawatamto  koma dagiti pimmusay a daksanggasat,

Dagiti amin a nagsagaba iti di marukod nga apges;

Dagiti inna a nangisangsangit kadagiti batibat,

Dagiti balo ken ulila, dagiti balud a maparparigat;

Kasta met kenka bareng dikanto koma marames.

 

Ket no  balkotento ti sipnget ti kamposanto,

KEt dagiti pimmusay laengen ti mabati a mapuyat;

Dimonto buraken kinatalnak ken nauneg a misteryo,

Ket nalabit matimudmonto pay agal-allangogang a himno;

Daytaak, O ilik, a mangkankanta kenka mangtaptapat.

 

Ket no awanton ti makalagip kadaytoy tanemko,

Awan man krus wenno bato a kaniak pangilasinan;

Bay-am a dalapusento dagiti pala ken arado,

Tapno ti ina a daga alep-epan daytoy tapokko,

Sakbay a maiyangin iti let-ang ti kinaawan.

 

Dimonto tungdayen no bilang ‘toy kararuak agay-ayam,

Agpalpalailang kadagiti kabambantayan ken tantanap;

Maysaakto nga arasaas aggitgiteb ken maris iti tangatang,

Addan biag jen silaw, kanta ken anek-ek di agkurang,

Pumanawak babaen iti dayta a pammatik a nakalap.

 

Ilik nga ing-ingotek ‘toy ladingit degdegannat’ lidayko,

Ipatpategko a Filipinas, denggem ‘toy maudi a pakadak!

Kadakayo itedko amin: dadakkelko kakabagiak ken gagayyemko;

Ta mapanak iti lugar nga awan pulos agtagabo,

Ti pammati di makapatay, ken ti Dios mangituray sapasap.

 

Kastan kadakayo amin, manipud iti nadunor a kararuak,

Gagayyem a kinakaubingak iti taeng a nakapaksiatak!

Agyammankayo ta kalpasan makapadso nga aldaw innakon aginana!

Agpakadaak met kenka, imnas a gayyem nangsilaw iti dana;

Ipatpategkayo amin, kastan! Iti ipupusayko aginanat’ kararuak.

 

(Inyallatiw iti Iluko manipud iti orihinal ni Propesor Honor Blanco Cabie, anak ti Pinili, Ilocos Norte ken Presidente ti GUMIL Filipinas [1995-1999] ken Literary Coordinator for Northern Luzon ti Commission for Culture and the Arts [1999-2004].

Popularity: unranked [?]

Ni Ariel S. Tabag

 

O tattao ti Sion, agdir-i a sirarag-o/ Ti Ari ti Israel, sumangbayen kadakayo!// 

Kas man iti panagtalukatik dagiti mata ni Along iti panangsaraboda kadagiti umuna a sinamar iti daya ti panagbitek ti barukongna iti nasinggit-a-natinggaw a boses dagiti sangapulo-ket-dua nga “angheles”: isuda, dagiti kaklasena iti maikapat a tukad ti primaria, a nabaduan iti nagayad a puraw. Naikapet kadagiti bukotda dagiti kasla-pudno-a-payyak. Sinallukoban ti samiweng ti patio ti simbaan ni Santo Domingo de Guzman iti laksid ti sangapulo-nga-agpa a baet ti uppat a babassit nga entablado a yan ti saggatlo nga “angheles”. Nalikmut dagiti entablado kadagiti tattao a mangitagtag-ay kadagiti palaspas. Iti tallo a tawen a panagsakristanna, nadlawna manen a bulong ti palmera kadagiti taga-poblasion ket naubing pay a bulong ti niog a nalagalaga kadagiti naggapu iti away a nagdaliasat a nakatambubong iti parbangon. 

Sinarunoda, isu ken tallo pay a sakristan: da Marianing, Ambong, ken Alejo, ti dua a kura: ni Padre Alfonso Enriquez a kura paroko ken ni Padre Jose Marquez a katulonganna, idi asitgan dagitoy ti maysa a bassit nga entablado iti kannawan ti patio. Kagiddan ti panangitag-ay ni Padre Alfonso ti bassit a praskita ti agua bendita, inwaris dagiti tallo nga “angheles” iti ngatuen dagiti kura dagiti sabong: sampaguita, rosas ken ilang-ilang. Uray la napakidem a timmangad ket immanges iti nauneg. Iti panagmulagatna, nakitana ti rimat kadagiti mata ni Padre Jose. Naimatanganna ti minalem a panangsanay ti naubing a kura kadagiti ubbing iti napalabas a lawas. Idi iwarasna ti panagkitana, kasla balbaliksen dagiti agkiremkirem nga aripuen: nagimnas a denggen ti samiweng ti Apo. Sapay koma ta maimdenganna. 

Idi malikmutda ti uppat a babassit nga entablado, winagisan ni Padre Alfonso dagiti tattao. Simrek dagiti “angheles” iti simbaan. Nalagip ni Along dagiti tarakenna a pabo tunggal yaponna iti sumipnget: darumog dagiti tao a nangsaruno kadagiti “angheles”. Idi nakastreken dagiti tao, nagparisda nga uppat a sakristan.

Kinamangda ti pasilio ti simbaan. Kasla inallop ti imnas ti kaungganna iti panaginnabel ti musiko ken boses-agtutubo:

Ti Apo ti salakanko, agtalekak, diak agbuteng/ Isu ti pigsa, namnama ken samiweng/ Adda rag-o iti burayok ti pannakaisalakan/ A mangep-ep kadagiti amin a mawaw!// 

Tinaliaw ni Along ti koro iti ngatuen ti ruangan ti simbaan. Nalinteg ti takder ti sangapulo-ket-innem nga agtutubo: innem a lallaki ken sangapulo a babbai, a kas man naimaldit iti altar ti lirika ti kanta. Nakatugaw iti sanguananda dagiti musikero a kataebda: gitara, biolin, banduria, kongga ken akordion. Isuronakto koma met ni Padre Jose, nakunana iti nakemna. 

Imbaba ni Along ti imatangna iti pasilio. Nalinteg ti pannagna ni Padre Alfonso a sinaruno ni Padre Jose. Sinabet ida dagiti naitag-ay-a-maiwagwagayway a palaspas, naiwaris a sabsabong ken puraw a belo ken panio. 

Intuloyda a sakristan ti nagprusision agingga iti sango ti altar. Nagkurnoda iti altar sa nagparisda a nagsinnango. Tinaliawda dagiti dua a kura. Iti likudan dagitoy, nagin-innayad dagiti tao a nangpidut kadagiti naipuruak a belo ken panio. Nakagat ni Along ti akimbaba a bibigna idi naimatanganna ti pannakaidepdep iti rupa, tengnged, lengnges, ken teltel dagiti belo ken panio. Nalagipna ti panangabogna kadagiti marabutit ken sipet a nangatibelbel iti sandalias ni Padre Alfonso iti panagdalusna iti kuarto ti kura idi malem-kalman. 

Nainnayad ti addang dagiti kura a kas man ilallallay ti samiweng. 

Kantaen ti salmo ni Yahweh gapu’t aramidna/ Ipakaammo iti amin a suli ditoy daga/ O tattao ti Sion, agkanta a sirarag-o/ Ti Mannakabalin nga Ari, umayen kadakayo!// 

Nagballaballatek ti allangogang iti altar, iti santuario a taeng dagiti rebulto a nakumotan itan iti bioleta a belo, kadagiti adigi nga adobe ken diding a tisa a nagameran iti apog ken darat ken nalimogan iti bennal, iti pasilio a kumamang iti kombento, iti eskuela-primaria iti kannawan a sidiran ti simbaan, iti kampanario iti kannigid sa iti krus iti pantok ti simbaan. Manipud iti krus, aglayag iti amin a suli ti poblasion: iti plasa, iti kasa tribunal, iti kuerpo dagiti karabinera, iti kamposanto, kadagiti dos-grado a pagtaengan dagiti prinsipalia: mestiso ken indio. Danonen met ti samiweng dagiti nalawa a katabakuan ken kaniogan iti daya a nakaipattopattokan dagiti kalapaw dagiti aripuen, sa iti karayan iti daya-nga-abagatan. Agampayag pay kadagiti dadakkel a turod ken kabambantayan iti adayo nga amianan ken daya ken abagatan. 

Nagkurno ni Padre Alfonso iti sango ti altar. Narigat a mailasin ti piligis ti lima-a-pulo a tawen kadagiti panguloten a buok, asul a mata, natundiris nga agong, lumablabbasit a kasla-rabanos a kudil ken lima-kadapan ken walo-pulgada a takder iti pannakakagay daytoy iti puraw a roba. Nupay kasta, mailasin latta ni Along ti nangisit nga abito. Iti siket ti kura, nangisit met laeng a lalat a barikes a ti murdong daytoy ket naipauyaoy iti nagbaetan dagiti sakana. Iti kannawan, naisakbit iti barikes ti sangaagpa a rosario: sangadangan laeng, umagepen ti krus iti daga. 

Nagkarayam ti lamiis iti duri, barukong, ken pispis ni Along iti pannakalagipna iti pananguyos ni Padre Alfonso iti nangisit a lalat a barikes. Nadalapusna ti sangaprasko a basi iti lamesita iti naminsan a panagdalusna iti kuarto daytoy. Tonto! Nangina na sika dayta na arak! Kas man gita ti karasaen dayta a balikas nga insippit ti barikes iti narapis a bukotna. Nagkarayam dayta a gita iti amin a paset ti bagina. 
Inaprosan ni Along ti bukotna a nagbinatlag nga inlimedna iti makalawas. Dina kayat ti maipupok a kas ken ni Marianing gapu iti panagpulong daytoy ken ni Lakay Insiong a lelongna. Sinipat ngamin ni Padre Alfonso gapu ta nalipatan ni Marianing ti nangikarga iti arak-ti-ubas nga inumenna iti misa. Inasitgan da Along ken Marianing ni Lakay Insiong a nangpumpunas kadagiti tugaw ti simbaan. Dida ketdin napakadaan ti yaasideg ni Padre Alfonso. Diak kayat na agtaraken ubing na nengneng ken tarabitab, kuna daytoy. Ginutad ti kura ni Marianing. Nagtalinaed a nakamatidder ni Tata Insiong. 

Malagip ni Along. Dinamagna iti naminsan ken ni Lakay Insiong no apay nga agdumog lattan no bugtaken-a-baonen ni Padre Alfonso idinto ta nalaklakay nga amang daytoy ngem iti kura. Nagtugaw ti lakay iti pangal ti agdan nga agturong iti kampanario: Lakayakon, apok. Diakon kabaelan ti agpataud iti tabako. Awanen ti mayawatko a walo reales. Agpatagaboak laengen ngem iti agaramid iti rangtay wenno kalsada wenno riles wenno simbaan iti no sadino a lugar. 

Tallo aldaw nga intultulodanda iti makan ni Marianing iti kuarto iti sirok ti agdan ti kombento. Kalpasan a pinalubosan ti kura, makalawas a naggurgurigor-a-nagam-ammangaw. 

Ken ad-adda a di kayat ni Along a lagipen wenno maipada ken ni Kosep. Nagpatnag a dida nakaturog iti panangur-urayda kenkuana. Napukaw ngamin ti singgapong a yan ti limos iti nangipanan daytoy.

(Makalawas kalpasan dayta a pasamak, nakasarakda ken Alejo iti singgapong iti sakristia, iti estante a pagyanan dagiti lino ti altar ken belo dagiti rebulto. Inyawatda ti singgapong ken ni Padre Jose). Tinakawmo ngata a, punieta! Rimsik dagiti mata ni Padre Alfonso. Ginuyodna ni Kosep nga inturong iti kuarto iti sirok ti agdan. Nagpigpigerger da Along a nagturong iti kuartoda. Awan ni Padre Jose ta napan iti sumaruno a pueblo iti laud. Kabigatanna, dinamagda ni Kosep iti kura. Imbugtakna: Awan na biangko daydiay na mannanakaw! 
Dinakamatna ken ni Ina Delia a madama nga aglutluto iti pangaldaw ti kombento. Nagmulagat ti inana a kas iti mulagatna iti panangipadamag ni Padre Jose nga adda nagarrote nga insurekto iti plasa. Winitwitan ti inana, sa umanges-anges a nagarasaas: Sika, Angelo, isardengmo ta kinatarabitmo. Siak ti maudi a pangibagaam dayta, nalawag? Sa nanguros: Apo, kaasiannakami! 

Nakasango itan ti dua a kura iti santuario: iti likudanda ti altar sa dagiti tattao. Sumagmamano ti nakaparintumengen a mangpirpirit iti rosario ken mangipaspasir iti librito ti nobena ken ni Birhen Santa Maria. Nagbaw-ing ni Along idi taliawen ni Padre Alfonso. Nagkayammeten ti lamiis kadagiti sangi, tumeng ken dapanna. Naitalimudok ken ni Padre Jose ti imatangna. Iti panangtaliaw ken panangisem kadakuada ti naubing a kura, nagtalna ti napartak a giteb ti barukong ken pispisna. 

NAGTAMDAG ni Along iti tawa ti kombento. Nakarangrangrang ti plasa manipud kadagiti agdaldalipato a palor ken kandelaria. Iti pannakaimatangna kadagiti agsangpet a tattao a nagkawes kadagiti rumimrimat a roba ken sumilsilap a kimona, naray-aw ti kaungganna a nagtalinaedan ti samuyeng manipud pay itay bigat. Iti panagriknana, kasla pinullo a tawen ti nagmalem iti kinaulimek ti aglawlaw. Itay agsapa, litania pay ketdin ti panagdengngegna iti kayaskas ti panagdalusda kada Marianing, Alejo, ken Ambong kadagiti nabati a petalo ken tapok ti seremonia iti simbaan idi bigat-kalman. Nalang-abna ketdi ti ayamuom dagiti sabong. 
Kalpasan a nakapagdalusda, inulina ti kampanario. Agtallon a tawen a kaay-ayona a buyaen ti ilelennek ti init. 

Naminsan, inamadna ken ni Padre Jose no sadino a lumnek daytoy. Kinuso daytoy ti panguloten a buokna. Umis-isem a nagkuna : Dita nga agpasag iti sakbibi ti natalinaay a rabii. Tapno nakirkired manen a maipasngay iti baro nga agsapa. 

Uray la nagsabat dagiti pamuskolen a kiday ni Along iti sungbat ni Padre Jose. Iti panangkudkudna iti ulona, pinikpik ti kura ti ababa nga abaga sa timmalikuden a nagturong iti sakristia. 

Iti panangbuybuyana iti ilelennek ti init, kas iti napalabas a malem, malaglagipna: Natay ni inangko a nangipasngay kaniak. Ni laeng lelangko ti saksi ti isasangbayko iti lubong ta agdaldaliasat iti barko ti negosiante nga amak. Iti panagdakkelko, narigatan ni lelang a nangisakad iti panagbiagmi. Naasian kano daydi Padre Fausto a kura iti lelangko a nagaget a debosionada ni Apo Birhen Santa Maria. Idi lima ti tawenko, innalanak ti kura iti kombento tapno adda kano ray-awna. Sinuruannak nga agdalus, agbasa, agkararag, agsakristan. Kalpasan iti innem a tawen, nayakar iti pagyanan a parokia. Intugotnak. Sadiay, naguyugoy ti riknak nga agpadi. Simrekak ngarud iti seminario ket nagbalinak a naan-anay a padi. Maysan a tawen a padiak idi pumusay ni Padre Fausto. Nagdesisionak nga agsubli tapno makadennak met ni lelangko ken dagiti tattao ditoy. 

Tunggal agestoria ni Padre Jose, masansan a perrengenna ti lumlumnek nga init. 
Iti panunot ni Along, kayatna a madanon ti lumnekan ti init. Umuna, kayatna ti agbalin a kas ken ni Padre Jose: adu ti ammona, naisem, gayyemna dagiti tattao, naanus kadakuada a sakristan. Nalabit, sadiay ti nakasursuruanna kadagitoy a galad. Maikadua, sapulenna dita ni tatangna. Pito laeng ti tawenna, nagpakada ni tatangna tapno agaramid ti rangtay ken kalsada ken simbaan. Aduda a nagkukuyog a nagturong iti sumaruno a pueblo iti laud. Kalpasan, iti innem a bulan, sumagmamano laeng a taga-kabangibang nga away ti nagsubli iti grupo da tatangna. Aduda a nagdamdamag, a pakairamananda ken ni Ina Delia, no apay nga awan ti dadduma: nagwingwingiwing laeng a makaluluasit dagiti nagsubli idinto a dida maiperreng dagiti matada kadagiti karabinera a nanglawlaw kadakuada. Iti sumaruno nga aldaw, pinaayaban ti kura ni Ina Delia. Nagawid a manguddakudday sa pinagtampongna ni Along. Mapanda kano agobra iti kombento tapno makabayad iti utang ni tatangna. Dinamag ni Along no kaano a nakautang ni tatangna, imbugtak ni inangna: Agawaam ketdi! Nasiputanna ti pannakaregreg dagiti lua ni Ina Delia. 

Manipud iti kampanario, naimatangan ni Along ti nabannayat a panagindayon dagiti bulong ti akasia, narra ken ipil iti aglawlaw ti simbaan. Nabara ti pul-oy a nagkarayam iti pingpingna. Awan ti nakitana nga ubbing a nagay-ayam iti plasa. Sumagmamano laeng ti nakitana a simrek ken rimmuar iti kasa tribunal iti ballasiw ti kalsada. Iti kuerpo iti abagatan daytoy, saanna a nangngeg ti paggaak dagiti karabinera. Awan ti nadlawna nga arimbangaw kadagiti pagtaengan. Dua laeng ti napalabasna a karomata. Nadlawna met ti panagduyaw ti napanayag a katabakuan iti daya-nga-abagatan. Idi limmitem ti lulonan dagiti bantay a nangsalikubkob iti sibubukel a Nalungog, kasla nagsardeng a nagayus ti karayan iti abagatan ti pueblo. Iti laud, natalna dagiti dadakkel a turod a nangur-uray iti panagpasag ti init. 

Iti panangguyodna iti tali ti kampana, kasla impakdaar ti orasion ti panagtaeng ti mamayo iti barukongna. 
Natukay ti imatangna iti danapeg dagiti artista iti entablado. 

Kinasalawasaw anian/ Ibagana asinoman/ Agpangas, agpanglaingan/ Siak ti Dios Mangisalakan/ Inna insalsalawasaw// 

Iti yanna, dina ida mailasin, ngem impapanna a dagiti manen nagakem iti napalabas: Kastila, mestiso ken dagiti baknang nga indio. Impapanna pay nga adda iti sanguanan ti entablado ni Padre Alfonso a nangisuro kadakuada, ni Don Lucio a gobernadorsilio, dagiti kabesa de barangay, negosiante, ken amin a mararaem iti pueblo. 

Inawis met ni Padre Jose. Nagwingiwing ta amangan no sipaten manen ni Padre Alfonso no makita daytoy nga agdudungsa. 

Nagkullayaw ni Along idi maitubong iti panagdengngegna:

Dakami a nagkaykaysa/ Ditoy sanguanan itatta/ Madaydayaw, nababaknang/ Saan a mapagduaduaan/ Kadakami nagbasolam// 

Iti tengnga dagiti tattao, nakaparintuod a nakadumog ti nagakem a Kristo. Madamdama, maysa-maysa ti immasideg kenkuana sa tinungpada. Napakidem ni Along ket tinallikudanna ti tawa. Umaw-aweng ti lapayagna ngem nabatad a nangngegna:

Daytoy kunayo a Kristo/ Awan serbina a tao/ Pobre, dungrit ken tagabo/ Dagiti nengneng a tao/ Di rumbeng nga agsao// 

MANEN, inna binalikas

Ti nasudi a kararag/ Karaip maysa a dawat/ Naibilin kasasaad/ Ti Ina nga inay-ayat// 

Nakita ni Along dagiti sikikidem nga agay-ayug a debosionada. Nakatugawda iti umuna a dua nga intar dagiti tugaw. Iti maikatlo nga intar, lima a babbai nga agtutubo. Iti sanguananda, iti sakaanan ti altar, linikmut iti kandelaria ken masetas ti dua-kadapan a Nailansa-a-Kristo. 

Iti panagtakderna iti sidiran ti santuario, saanen nga agdadamo kenkuana dagiti rupa. Nakabelo iti puraw ti asawa ti gobernadorsilio, kasta met ti asawa ti negosiante a mestiso: sakbay a nagobrada iti kombento, isu ti kanayon nga umasuganda iti sangagantilia a bagas. Iti met sikiganda: dagiti assawa dagiti karabinera. Iti likudanda: dagiti katalek ti kura nga agsingir iti buis ken dagiti masansan nga agbilang iti limos. Isuda dagiti mangamiris kadagiti agsangpet a rasion ti pagtungo, prutas, dingnguen, gatas ti baka, ruot a para kadagiti kabalio ti kura. Isuda dagiti akinkukua iti panaderia, pagablan ken paglagaan iti pueblo. 

Babaen ti lawag ti kandelaria, sumilap ti nalabaga a linas iti tengnged dagiti debosionada a nagbitinan ti eskapular ti ladawan ni Apo Birhen Santa Maria. Madlaw ni Along a pasaray bisongen sa isimpada met laeng iti batog ti barukongda. Sa agayugda manen:

Ket dagiti adalanna/ Pinalagipanna ida/ Agtalinaedda koma/ Natudio, napakumbaba/ Dangadang ket liklikanda// 

Manipud iti likud dagiti naintar a tugaw, adda nadlaw ni Along nga anniniwan. Al-alia, nakunana. Agtaray koman ngem nailasinna ni Padre Alfonso. Kasla tinagikua ti kura ti ladawan a kanayon a pangublag ni Ina Delia kenkuana tunggal matakuatanna daytoy nga immuli iti kampanario. Iti likudan ni Padre Alfonso, nailasinna pay ti lima nga anniniwan: dagiti karabinera a di makapanaw iti likudan ti kura. 

Naglayon ni Padre Alfonso iti tugaw dagiti agtutubo. Maysa-maysa ti nangagep iti bukot ti kannawan a dakulap ti kura. Minatmatan ti kura a kas iti lumlumdag a mangga ti naudi nga immagep kenkuana, ni Manang Victoria. Naggiteb ti sangi ni Along iti pannakalagipna ken ni Manang Lourdes, ti kabsat ni Alejo.

Nagkameng ti balasang iti koro. Malaksid iti panagpraktisna iti kanta, masansan a tumulong nga agdalus iti simbaan ken kombento. Impadpadamag ni Alejo a pawilan kano dagiti nagannakda nga apirasen ti tabako ti agtutubo a kudil ni manangna. Aglenneken ti init no itulodda ken Alejo iti pagtaenganda iti wangawangan ti away iti daya. Nagsardeng ti panangitulodda ken ni Manang Lourdes ta kinapatang ni Padre Alfonso ni Lakay Pedong nga itulod daytoy iti karomata. 

Natudio ken nagaget ni Manang Lourdes. Ta saan laengen nga iti simbaan ken kombento ti pagdalusanna. Agdalus payen iti kuarto ni Padre Alfonso. Ngem isu metten ti nanipudan ti masansan a panagmalangana. Saan a nailimed ken Along ta ni sigud a Manang Lourdes: makidag ti barukong ni Along tunggal matmatanna ti rupa a kasla nabulod ken ni Apo Birhen Santa Maria. No agkatawa, mangngegna ti uni dagiti sallapingaw ken billit-balay iti kampanario. 

Nagrungaabda ken Alejo iti uray la iti pannakadamagda ken ni Lakay Pedong a ni Manang Lourdes, ti kakaisuna a kabsat ni Alejo, natakuatanda a nalamiisen iti sagumbi ti kalapawda. Nasugabba ti bimmalitok a buokna, nagdiwig ti santa-maria a rupa ken ngimmisit ti dilana. Adda kano praskita iti uluananna. 
Iti napasamak, kinunkuna ni Ina Delia ken ni Along: Saanka nga agsuksukir, Angelo. Nalaka laeng met ti aramidem, nakkong. Agdalus, agpakan iti dingnguen, agsakristan, agorasion. Saanka nga agtultuleng ken ni Padre Alfonso. 

Uray no saanen nga ibaga ni Ina Delia. No makitkitana ni Padre Alfonso a kas ita, awan ti dina malagip a pagrebbenganna iti kombento. Kas ita, agyan ditoy sidiran ti santuario ket bantayanna no saan met laeng a maiddep dagiti kandela agingga a di malpas dagiti agsudsudario. Agtalinaed dita uray pay kasla makedkeddel ti kannigid a bakrangna kadagiti mangmangngeganna:

Ti kararag daytoy Ina/ No mabalin isut’ madusa/ Ket agbiagka a nasadia/ Ania pay ti serbi ita/ Dungngo, no sikat’ sumina//. 

BINUYA ni Along ti pannakauram dagiti bulong ken ruot nga inummongda iti sirok ti higante nga akasia. Nagalibungabong. Tinalaytayna dagiti nababaked a sanga. Kuna ni Padre Alfonso: Tapno mapaksiat dagiti mangmangkik nga agtataeng dita. 

Nagturong iti kampanario idi agangay. Pasaray agdayyeng. Nalukneng pay laeng ti darang ti init ngem naiwakasen dagiti obrana: napakannan dagiti dingnguen; nakapagdalusdan iti simbaan ken kombento; natulonganda payen ni Tata Insiong iti hardin. Nariwet pay laeng itay ngem nagobran. Ngamin iti panagtuglepna a nagbantay kadagiti kandela, kinapatang ni Padre Jose. Inton malem, sakbay ti orasion, mapanda iti away iti daya. Mapanda kano bisitaen ti kalapaw dagiti agsudsudario. 

Nagwen a dagus. Umuna, kayatna manen ti agaliwaksay ta addanto manen estoriaenna kada Marianing, Alejo, ken Ambong. Maikadua, sigurado a tangdanan manen ni Padre Jose. Dakkelen ti uray apagkapat laeng ti maysa a real nga ikargana iti bassit a sinan-lakasa, a para kenkuana, kapatgan a gamengna. Nagalikuno ti kallid iti kannigid a pingpingna iti pannakaduktal ni Ina Delia bayat ti panangbilbilangna iti urnongna.

Nagtugaw ni inangna iti pingir ti katrena: Ne, napekpek metten dayta baulmo. Bay-am ta naynayonak met ta addanto pagbasam. Nagsasaruno ti tung-edna. Ngem iti panunotna: Wen, inang ta addanto busbosenta. Inton agluasta nga agturong iti paglennekan ti init. 

Idi sangadangan laengen ti di pay limnekan ti init, nagsardeng ti karomata ni Lakay Pedong iti patio ti simbaan. 

“Marianing!” Insardeng ni Marianing ti agkurimbaboy iti karuotan iti sidiran ti simbaan. Nakudkodna ti ulona idi tumayab ti pakambong. Timmaliaw ken ni Along a nakaarruaten iti puraw a kamiseta nga atiddog ti manggasna ken nangisit a seda a pantalon. Nadeppes ti buokna. Simmilap a naisarang iti raya gapu iti lana ti niog nga inlabo ni Ina Delia.

“Saggatlo daras laeng a.” Tinangad ni Along ti kampanario. 

“Ni daytoy met ta mangigkigtot.” Tinangad met ni Marianing ti kampanario.

“Wen la. Ngem ’diay tupigko a.” Nagrungiit sa nagtilmon. 

Agrungrungiit met ni Along a nangitudo iti karomata a kas man kunana: Dakkel ’diay kalupi nga innalak. 
Idi agtartarayen ti karomata, iniseman ken pinayapayan ni Padre Jose dagiti tattao a masabat ken malabsanda. Namrayan met ni Along ti nangkumpas iti iniin ti karomata. Uray la mapadayyeng iti tarakatak dagiti pilid kadagiti bisil ken iti kayaskas dagitoy iti tapok. Pasaray ipal-idna ti silag a kallugong nga impabulod ni Lakay Pedong no umatipukpok ti tapok nga ikur-ay ti kayumanggi a kabalio. 

Idi addadan iti napanayag a katabakuan ken sumagmamano a niog ken ledda iti igid ti dalan, napasarunuan ti sig-am dagiti nagsasaruno a sanaltek ken hing ken ho ni Lakay Pedong. 

“’Bag man ta pinalubosannakay’ ni Padre Alfonso, padre.” 

“Masapul ngamin ti mangbendision sakbay ken kalpasan ti sudario, Tata.” Nakaturong ti imatang ni Padre Jose iti sumipngeten nga aglawlaw. Nadlaw ni Along a natundiris met ti agong ti kura no addaka iti sikiganna. 

Ur-urayen ni Along a dakamaten ni Lakay Pedong ti pananggura ni Padre Alfonso ken ni Baket Maria, ti lelang ni Padre Jose. Nalabit lima a bulan ti napalabasen, bayat ti panggibus a bendision ni Padre Alfonso, pagammuan ta naglusdoy ni Baket Maria. Malagipna la unay ti panagtulid dagiti bukel ti mata ti baket.

Inabungotanda a dagus iti nangisit a belo. Pagammuan ta gimluong ti nabangag a boses: Ania ti mapaspasamak iti pagiliak? Apay nga agsangsangit dagiti ubbing ken nagannak? Dagiti ganggannaet, aniat’ inda ob-obraen? Ay, diak masbaalan maipalay a saem! 

Limmabbaga ni Padre Alfonso. Binugtakna dagiti nanglawlaw iti baket. Daras met a binagkatda nga inruar iti simbaan. Iti malem, nakitana a kinapatang ni Padre Alfonso ni Padre Jose. Nanipud iti dayta nga aldaw, saanen a nakita ni Along ti anniniwan ni Baket Maria iti simbaan. Kunkunana iti bagina: pangalaan ngata itan ni Baket Maria iti bilegna nga agagas, aglualo para kadagiti masakit, ken agpaanak no saan metten a makadawat iti agua bendita iti simbaan? A, nalabit ilimlimed nga ikkan ni Padre Jose. 

“Inton matay ni Padre Alfonso, ay, pakawanennak, Apo,” nanguros ni Lakay Pedong. Immisem ni Padre Jose.

“…dakayo kadi ti sumukat a kura paroko?” 

“Saan, Tata.” Nakaturong latta dagiti nangisit a mata ti kura iti igid ti dalan sa iti katabakuan. Nagngilangil ket inamuyna ti panguloten a nangisit a buokna. Rinenrenna ti puraw a sotana. 

“Ne, apay met, padre?” Timmaliaw iti likud ni Lakay Pedong. Kasla immadu ti kuribetbet ti muging ti lakay. 
“Saanak kano met a nakapagbasa sadiay Espania. Ken maysa kano nga indio daydi nanangko.” Nagallon ti bigotena idi kinaemna ti bibigna sa nagsanamtek. 

Sumagmamano ti nadanonda a nanglawlaw iti bassit a pakarso iti sakaanan ti dakkel a turod. Narangrang dagiti tambubong a bolo a naidarekdek iti aglawlaw. Iti silnag ti nabukel a bulan, agwangwang-il dagiti muyong iti bakras ken sakaanan ti turod. 

Maysa-maysa ti simmabat kadakuada. Inagepanda ti bukot ti kannawan a dakulap ni Padre Jose. Naisem ni Baket Maria a nangarakup ken ni Padre Jose. Tinung-edan ti kura da Along ken Lakay Pedong. Simrekda iti pakarso a nagadigi iti sagat, nagdiding iti kawayan ken nagatep iti pan-aw. Idi yawis ni Baket Maria ti pangrabii, kinuna ti kura nga inton malpasen ti sudario. Rinugianna ti ritual. Binendisionanna ti dua a libro: nangisit ken nalabaga. Panagkuna ni Along, kabesadon ni Baket Maria ti linaon ti nangisit a libro. Idi damo nga usarenda, adda mangibasa ket sarunuenna. Ngem iti napalabas a dua a tawen, uray awanen ti libro, ikararagannan dagiti masakit, natayan, ken naluganan a ti linaon ti libro ti itanamitim ken idung-awna. Linagipna no sadino ti nakakitaannan iti nalabaga a libro. Wen, saan la ketdi a mariro. Isu ti libro nga inyawat ni Mariano Saldivar wenno Manong Anno ken ni Padre Jose, tallo nga aldaw sakbay a naglemmengda ken dagiti kaduana. 

No kasano ti panangipawil ni Ina Delia a baliksenna ti nagan ni Manong Anno, kasta met ti pananges-estoria ni Padre Jose kenkuana. Anak ti dati a kabesa ni Manong Anno. Kadua ni Padre Jose a sakristan. Iti ipapanaw ni Padre Jose, nagturong met ni Manong Anno iti sabali a lugar. Nagobra iti maysa nga ospital. Insikina met ti nagadal. Adu ti libro a nabasbasana agraman ti Nasantuan a Biblia. Rimmusing ti ayatna nga agbalin a kura ken misionero. Immasug kadagiti Dominicano ngem kinatawaan dagiti praile. Saan a mabalin nga agpraile ti maysa nga indio. Gapu iti ayatna nga agserbi iti iglesia, nagdawdawat iti limos ni Manong Anno kadagiti nababaknang. Dagiti naur-orna, impaayna kadagiti pasiente nga awanan kuarta. Agingga a napanunotna ti agsubli iti Nalungog tapno dagiti kalugaranna mismo ti tulonganna. 

Linawlaw dagiti tattao ti bassit a lamisaan. Pinagtugaw ni Padre Jose ni Along iti suli ti pakarso. Nagabay da Baket Maria ken maysa nga agtutubo a babai a nangukrad met iti nalabaga a libro. Nagallangogang iti dayta a paset ti bario:

Iti tiempot’ waw ken bisin/ Ibturan rigat ken sakit/ Saem, upay ken ladingit/ Dayaw linak-am a pait/ Apo Jesus sadi langit// 

Ditoy Nalungog, nagdawat manen ni Manong Anno iti limos kadagiti prinsipalia tapno igatangna iti bagas sa irasionna kadagiti tagaaway. Iti makabulan a napalabas, sumagmamano ti timmulongen nga agdawat. Ngem nauman dagiti dawdawatanda. Ublag ken uyaw ti naawatdan. Saanda ketdi a nauma. Immaduda ketdi. Tapno adda busbusen ken maitulongda, agkontribusion ti tunggal kameng. Gapu ta para iti iglesia ti panggepda, dimmawatda iti espesial a misa para iti grupoda: ti Baro a Gimong dagiti Umili ti Dios. Nayat ti kura. Laeng ta doble iti gagangay a bayad ti misa ti siningirna kada Manong Anno. 

Nakita ni Along ti panagdalupisak dagiti tattao iti karuotan iti aglawlaw ti pakarso. Nakakidem nga agbingbingngi ti bibig ti dadduma idinto nga uray la mangurat dagiti babbaket. Nagkidem met ni Along ket sinurotna:

Pobre man ken nababaknang/ Nengneng wenno masirib man/ Iti langit a pagturongan/ Agkakabsat, agpapadan/ Kari dayta ti Mangisalakan// 

Ngem marigatanen nga agpataud da Manong Anno iti pagbayad iti misa. Nagangayanna, agmimiting da laengen iti maminsan iti makalawas. Agsinnublat dagiti kameng a mangbisita iti sibubukel a grupo.

Nakagura ti kura. Imbagana nga adda ilimlimed ti grupo. Ta apay a dagiti laeng pudno nga indio ti mabalin nga agkameng? Pinawilanna ti ania man a miting nga aramiden da Manong Anno. 

Immasideg ni Padre Jose ken ni Along. Inyarasaas daytoy a mapan agkararag iti tapaw ti turod. 

“Kuyogenka, padre.” Inyarasaasna met. Ingay-atna ti tumakder. Inatipa ti kura ket nagwingiwing. 

“Siak laengen. Nalawag met.” Sinirip Padre Jose ti bulan.

“Danggayam ida.” Immisem ti kura.

Sinursurot ti imatang ni Along ti likudan ti kura. Nagrimat dagiti matana a sinabet ti raya a napalusposan ti nalimbong a bulan a nakaisakaban ti ulo ni Padre Jose. 

Nagkidem ni Along. Kasla mayan-anud ti kaungganna kadagiti yas-asugda:

Pirgis man inna ikawes/ Saan la ket a bimmakes/ Panunot saan a dakes/ Malak-amnanto ti padles/ Sadiay dinto mailuges// 

Ngem nagtuloy latta ti taripnong da Manong Anno. Ket iti naminsan, babaen ti bilin ni Padre Alfonso, rinaut dagiti karabinera dagiti “Umili.” Nakatiliwda iti lima a kameng. Impanda iti plasa ket pinarigatda. Dinamagda no ania ti ob-obraenda, kinunada: Agkarkararagkami, apo. Nagpaggaak laeng dagiti nagtiliw. Binitayda dagiti natiliw. Ti basol: erehe ken insurektoda. 

Inamad ni Along ken ni Ina Delia no ania ti erehe ken insurekto. Kinuna ni inangna: Ti aglualo a kaduam ni Manong Anno. 

Mailallallayen ni Along:

Naslag nga aldaw ket dumteng/ Agallangogang samiweng/ Rag-o ti maidaydayyeng/ Namnama ti umaw-aweng/ Balligi ti simmangbayen// 

ITI dayta nga agsapa, kalpasan a nagorasion, inuli manen ni Along ti kampanario. Sinarabo ti anglem ti tapok, bulong, ruot ken lugit. Nagwanawan. Naulimek latta ti aglawlaw. Iti panangperrengna iti sumingsingising nga init, nagkarayam ti bara iti dapan, bukot, takiag, barukong ken ulona. Dita ngata, nakunana iti nakemna idi matmatanna ti labes ti kabambantayan. Naestoria ngamin naminsan ni Tata Insiong nga iti labes dagiti bantay iti daya ti nagpaingan da Manong Anno. Sadiay, nangipatakderda iti maysa a pueblo. Inusatanda ti bakir, winayaanda ti pussuak, inuritanda ti kapanagan, intukitda dagiti bin-i ket ap-apitendan ti bunga ti timpuyog ken saldet. Nagmayat man, lelong, nakuna ni Along idinto ta nakanganga da Marianing, Ambong ken Alejo. Intay’ idiay yanda, inlagtitna. Inkurus ni Tata Insiong ti tammudona iti bibigna sa kimmita iti kombento. Kalkalpas ti pangaldaw. Impapanda nga adda iti kuartona ni Padre Alfonso. Immanges iti nauneg ni Tata Insiong: Iti mabiiten, appok. Sapay koma iti Mannakabalin ta iti mabiiten. 
Napatilmon ni Along iti pannakalagipna iti naladaw a pinangrabiida. Kasla adda pay laeng iti gugotna ti nabanglo nga innapuy, karne ti alingo ken ugsa, lames, agduduma a prutas, tupig, bibingka, sinuman. 
Kinarawana ti bolsana. Nalipatanna gayam nga inlakasa ti baria nga inted ni Padre Jose. Impasirna: Espania, 1824. Katawenak, nakunana. 

Kinitana manen ti daya. Naglamiis ti sangina idi agangay. Kabaelanna ngata a lasaten dagita a bantay? Saan ngata a mabirokan dagiti karabinera dayta a pueblo? No mapan ngay ditan da Padre Alfonso? 

Napakidem iti pannakalagipna kadagiti nabitay iti plasa. No apay ketdi a linibasanna ni Ina Delia ket nakiummong kadagiti tattao. Dina naiturog dagiti lima a nakumotan iti uloda sa naparautan iti tali ti tengngedda: tallo a lallaki ken dua a babbai. Dayawenna man ketdi ida. Saanda a nagikkis wenno naggulagol la koma. No isu ngata, ayna, Apo! 

Iti malem, binayabayda ti dua a kura a nangbuggo kadagiti saka dagiti nagakem nga apostol. Nadlaw ni Along dagiti napupudaw ken kasla saka-ti-maladaga a saka ti dua a karabinera. Nalabit saan a makagteng dagitoy a saka iti lugar iti daya, nakunana iti nakemna. 

Iti pannangan ti dua a kura ken dagiti apostol iti atiddog a lamisaan iti kombento, kasla gagangay nga aldaw iti panagpaggaak ni Don Lucio. Pasaray takkaban ti kaabayna a karabinera ti pingganna. No makapateltel koma ti kusilap, nakuna ni Along iti nakemna. Binuybuyana ni Padre Jose a naulimek nga agngalngalngal iti kanigid ni Padre Alfonso nga adda iti bangir a kabesera, kasinnango ni Don Lucio. Malaglagipna met ngata daydi sindami rabii? nakuna ni Along. 

Nasiputan ni Along ti panangirapit ni Padre Alfonso iti ramay ni Manang Victoria a nangyawat iti sangabaso a danum iti kura. Alisto daytoy a timmalikud. Darumog a nagturong iti ruar. Nagtalangkiaw ni Along no adda kumitkita kenkuana. Awan. Sinurotna ti rimmuaran ni Manang Victoria: ti ridaw iti kosina. Nagin-innayad. Naipasirna ti anniniwan iti sirok ti logo. Ni Manang Victoria, agsangsangit? 

Naladawen tapno mailemmengan ni Along ti tao manipud iti ridaw ti kosina. Kinuso ni Padre Jose ti buok ni Along. Insungo ni Along ti anniniwan. Iti itatangad ni Along, adda rissik kadagiti nangisit a mata ni Padre Jose. 

AGKALKALIMDUOSANEN ni Along. Agruprupanget ti init iti panagriknana. Nagbabawi iti dina panagdigos. Agpayso ngata ti kuna ni Ina Delia nga agbalin a dara ni Kristo ti danum a pagdigosna? 

Nabibinegen dagiti takiagna. Agkutukoten dagiti tumengna. No apay a dagitoy pay a kandelaria ti inaramatda: nabantot. Koma no ni Padre Alfonso ti agiggem. Wenno makilibut la koma. Nagsakuntip. 
Ngem nagpakawan ken ni Apo idi mataliawna dagiti sumursurot kadakuada nga ussob a nagawit iti padeppa ken dagiti mangsapsaplit iti bagida. Naparupanget sa nagkintayeg idi agaruyot ti dara iti bukot ti adda iti sikiganna. Malagipna ti napalabas a Biernes Santo: nagpailansa ni Manong Anno iti plasa! Inyik-ikkisna: Apo, pakawanem ida ta dida ammot’ ar-aramidenda! 

Pinaludipanna dagiti kakaduana. Uray isuda, naslepen ti puraw a sotanada. Idi taliawenna ni Padre Jose, nabang-aran idi immisem daytoy. 

Napayaman idi agsardengda iti maikasangapulo-ket-tallo nga estasion. Indauluan ni Padre Jose ti kararag. 
Intuloyda ti libut. Masungaddan ti simbaan. Uray dagiti debosionada, nalabit agkapsutda metten. Agpaparawdan:

Kaasiam, Apo, kaasiam daytoy ilimi/ Dinakam’ gurguraen iti agnanayon// 

Idi malpasda a mangaldaw, nagtarayda nga uppat a nagturong iti amianan. Nagsarimadeng ni Along idi masungaddan ti kamposanto. Nagkullayaw ta awan pulos nadatnganda. Iti napalabas, sangapulo agingga iti duapulo dagiti nadatnganda ditoy. Ditoy a pinukan ni Manong Anno, sakbay a nagpenitensia ken nagpailansa iti sagat a padeppa, ti sarukodna a kasabang. Ditoy nga ininum ken insapsapoda ti naurnong a linnaaw iti Huebes Santo. Ditoy a nabendisionan dagiti eskapular ni Apo Birhen Santa Maria ken saong dagiti ayup a kuentasda. 

No kasano ti partakda a nagturong iti kamposanto, kasta met ti panagsublida. Al-alia!, impukkaw ni Marianing ket immawerdan. 

Nagdungsa ni Along a nagdengngeg iti Siete Palabras ni Padre Alfonso. Idi tinung-edan ni Padre Alfonso, nagturong iti kampanario. Nagdalagudog ti tangatang idi guyodenna ti kampana. 

Kalpasan a nangrabiida, nadarimusmosan ni Along a nagturong ni Padre Jose iti santuario. Surotenna koman idi pagammuan ta makangngeg iti anabaab. Saan na sika biang! Ibagak tao, anak sika Padre Fausto! Awanen mamati sika! Agtigtigerger ngem impideg ni Along ti lapayagna iti diding. Mangngegna ti anasaas ti arimukamok. Ngem sobran ti ar-aramidem kadagiti tattao, kadagiti agtutubo, kadagiti ubbing. Maysaka nga adipen ti Dios, padre. Agngaretngeten ti ngipen ni Along. Apay sika maysa na indio? Apay na kapatangmo ’diay erehe na Mariano Saldivar? 

Nakita ni Along dagiti anniniwan a sumungad manipud iti sango ti kombento. Nagarudok a nagturong iti kuartoda. Matmaturogen dagiti kaduana. Agkakamakam dagiti angesna. Nagkidem sa pinagakkubna dagiti dakulapna. 

AGBANNAWAGEN ngem saan pay a nairidep ni Along. Kasla nagpatnag a nangngegna ti dua a kura. Wenno nakaturog sa ketdi ta adda met dagiti nagparang iti alintataona a kasla tagainep. Tagainep ngata daydi nakakapkapsut nga aweng ti kampana? 

Narnekan pay laeng da Marianing, Alejo, ken Ambong kadagiti katreda. Bimmangon. Linukibna ti tawa ket naisabat kenkuana ti pul-oy ken ti sinamar iti daya. 

Idi agturongen iti kampanario, naglamiis ti rusok ken piskelna. Immanges iti nauneg idi iggamanna ti tali a naikamang iti kampana iti toktok ti kampanario. Nasdaaw iti bantotna. Nagmulagat idi kasla naitim-og laeng ti landok a bitin ti kampana. 

Agallaalla ti panunotna bayat ti napartak a yuulina iti kampanario. Idi makatapaw iti ngato, kasla nauyos amin a kired iti bagina. Nagluspak iti datar a nagameran iti tapok, babassit a bulong, lugit ti billit. Madamdama, nagriaw iti uray la sa naganug-og. 

Pinunas ni Along ti matana a kinullaapan ti lua. Dua dangan pay ti kaadayo ti init iti pagtabonanna. Nagpusipos ket tinurongna ti sidiran ti kombento. Simgar ti barbonna. Idi simrek iti mortuario, dinuyok ti dung-aw ti barukongna:

O sinamar a kimmudrep/ Namnama naidadanes/ Limmidemka a kas init/ A nakayammetan ulep/ Mabatiak nga agpanes// 

Dimmagsen ti sibubukel a bagina idi iwarasna ti imatangna. Nakatalukbong iti nangisit a belo dagiti babbaket, lallakay, sumagmamano nga agkabannuag, agtutubo ken ubbing. 

Aglulok manen dagiti tumeng ni Along idi asitganna ti lungon. Aggitebgiteb ti sangina a nagmatidder a nangmatmat ken ni Padre Jose. Iti nalitem a tengnged ken mata, nakitana: ti aglulua iti dara a Kristo iti sagat a padeppa, nagdiwig a rupa ni Apo Birhen Santa Maria, agrungrungaab a Kosep, agwasangwasang a Manang Lourdes, agpenpenitensia a Manong Anno, naibitin nga erehe ken insurekto iti plasa… 

Anakko, ayaunayen/ Saem innak sagabaen/ Barukongko nadagensen/ Ladingit a di agsardeng/ Pait innak lak-amen// 

Naglusdoy ni Along iti sanguanan da Ina Delia nga agdungdung-aw. 

SINALLUKOBAN ni Along ti kandelaria idi immagibas ti palayupoy. Nariknana ti salemsem iti barukongna. Tinangadna ti umasulen a tangatang a nakaimuntaran ti nakalimlimbong a bulan. Nagpukawen dagiti sumagmamano itay a bituen. 

Tinaliawna dagiti agkabannuag iti likudna a nangguyod iti karro ti Nagungar-a-Kristo. Nadlawna a kasla pimmuskol dagiti sumarsaruno kadakuada. Sumagmamano kadakuada iti nangitag-ay iti sumsumged a kawayan ken bolo. Tunggal malabsanda a rimmuok ti ledda wenno pan-aw, dua wenno tallo ti tumipon iti bunggoy. Itay nangrugida iti sungaban ti away iti daya, agduapulo laeng ti bilangda. Iti panagkunana ita, addan limapuloda. 

Idi asidegdan iti simbaan, nakitana ti ummong dagiti babbai iti adayo a sanguananda. Napuskol met ti agsalasala a dalipato ti apuy. 

Pagammuan, naipaigidda a sakristan. Ditakayo laeng! Agriawen dagiti nakilibut. Naibarsak dagiti kandela ken kingki ken tambubong. Naitag-ay dagiti talunasan ken badang ken pika. Nagdanggay dagiti ikkis ken riaw. Agtatarayen dagiti nakilibut a nagturong iti simbaan, iti kuerpo, iti kasa tribunal ken kadagiti pagtaengan dagiti prinsipalia. 

Agtarayen nga umadayo ni Along idi maigawid ti takiagna. Ni Ina Delia! Igpil ti kannawan ni inangna ti tampong ket ti kannigidna, ti bassit a lakasana. 

Darsem, nakkong, kuna ni Ina Delia ket ginuyodna ni Along. Kinamangda ti dalan nga agturong iti laud. Inabog ti naglabbet a putok, riaw, ikkis, kanalbuong ken asug dagiti dapanda. 

Idi nakatapawda iti dakkel a turod, sinango ni Along ti daya: nalabaga ti labanag ti init. Nakulding ti barukongna idi madayas ti lawag ti berde a kabambantayan. 

Nangngegna ti aweng ti kampana. Nagtalukatik dagiti matana iti dalipato a mangsalsallukob iti dakkel a krus ti simbaan.

(gibusna) 

 

Maikadua a Gunggona, Salip iti Sarita iti Iloko, Don Carlos Palanca Awards 2003 

Popularity: unranked [?]