GUMIL Metro Manila

Ni Aida Campos Tiama 

Maika-3 a Gunggona
Salip iti Sarita 2007
T. Gabriel Tugade Literary Awards 

INYUBON ni Ditas ti panait iti dagum sa siniglotna ti ungto daytoy. Nangpili iti maysa kadagiti retaso iti karton. Inyabayna ti maysa a kuadrado a retaso kadagiti sangapulo a napagsisilponan babaen ti panangidaitna. Idi kapkapnekanna nga agarup agpada ti kadakkelna kadagiti dadduma a naidaitnan, rinugianna a daiten ti aglawlaw daytoy. Isilponanto kadagiti nalpasnan agingga a makalpas iti ules wenno kobre kama. 

“Siririingka pay, mama? Agdadaitka manen…” kinuna ni Ariston a barona. 

“Iregalok kadagiti angkel ken iikitmo,” nailaw-an ni Ditas nga insungbat. 

“Gumatangka la ’ti baron. Adda met igatangmo. Isu pay a pagpuypuyatam.” 

Nalagipna ti masansan a patigmaan ni Ariston kenkuana. “Napagadalmon dagiti kakabsatmo. Makaammoda met ’ti biagdan.” 

Pudno ti kinuna ni Ariston. Apaman a nagturpos, nagtrabahon a dagus. Ket dandani amin a sueldona, itedna ken ni nanangna. Pagplete ken pagmeriendana laeng ti mabatbati kenkuana. Bimmalbalasangan ngem uray no agkupkupasen ti badona, isuotna pay laeng ta manmano a makagatang iti baro a bado. Kasapulanda ti kuarta ta agad-adal amin dagiti innem nga addina. 

Saan a naimut ni Ariston. No kiddawen ni Ditas nga agregalo daytoy no kasta a Paskua wenno kasangay dagiti kakasinsin ken kaannakanna nga ubbing ken dagiti ages-eskuela nga awanan pay iti trabaho, mangted iti kuarta, wenno bado, wenno gatas para kadagiti maladaga. Isuna laeng ta pasaray isidir daytoy no apay nga isuda laeng nga agina ti agkaraited. 

Ad-adu met ngamin nga amang ti kuarta dagiti kakabsat ni Ditas. Ni Billy, malaksid a nangato ti saadna iti buyot, adda pay negosioda nga agassawa a construction supplies trading ken eskuelaan ti kindergarten agingga iti kolehio nga imatmatonan ti baketna. Abogado pay ti inaunaan kadagiti dua nga annak daytoy ken de titulo metten ti buridek. Auditor met ni Marietta iti Commission on Audit. Agpada ti sueldoda ken Ditas ngem adda groseria ni lakayna. Nalpas metten iti kolehio ti inaunaan kadagiti dua nga annakna. Ni Joey, pamitluen ti sueldona kas quality assurance supervisor iti Riyadh ti sapul ni Ditas. Ken tallo laeng ti annakna. 

Ni Oscar, revenue officer iti BIR ken mangisursuro iti accounting iti rabii ta nalpasna ti Master in Business Administration. Adda pay paabanganna a bunggalo a tallo ti kuartona. Tallo laeng met ti annakna. 

Saan a bale ken ni Elsa ta saan unay a nawadwad ti masapsapulanna kas food stewardess iti maysa nga ospital idiay Saudi Arabia. Ken tultulonganna ti anakna a ni Fernand a maysan a pamiliado ken duan ti annakna. Nupay Associate in Electronics Engineering ti lineppasna, waiter iti maysa nga otel ti trabaho ni Fernand idi adda idiay Riyadh. Kalpasan ti kallaysada ken baketna, nagawidda ditoy Pilipinas. Pinagpuonanda iti negosio ti naurnongda. Nagpatakderda ti garreta a paglaklakuanda kadagiti nadumaduma a kasapulan iti balay, ngem saanda pay a nakaramut. Ut-utangan met dagiti kakabagian ni tatangna ken saan a makabaybayad dagitoy. 

Ti pamilia ni Manolo ti ad-adda a tultulongan ni Ditas. Guardia laeng daytoy ken innem a ribu a pisos laeng ti mabatbati iti sueldona iti binulan. 

Saanen nga agkurkurang dagiti kakabsatna. Ket dayta ti ammo ni Ditas a pakasairan no dadduma ni Ariston. 

Ni Ditas ti mangplanpano iti reunion ti pamiliada a kadawyan a maangay iti pagtaengan da Tata Peping ken Nana Leoning a dadakkelda. Uray no aggapuda pay nga agina iti Quezon City, an-anusanda ti dua nga oras a biahe tapno laeng maparagsakda dagiti ubbing a kakaannakan ken appona. 

Kadagiti panagtititponda, kadawyan a saan nga agpakpakita ni manangna a Lilia. Uray no lima a ligason laeng iti kaadayo ti balayda manipud iti ’yan dagiti dadakkelda. Kanayon nga ipambar ti manangna a dina mapanawan ti garretana isu a ni Roderick nga anakna ken dagiti appona ti ibaonna. 

“No data met la ti kanayon nga agpakita no adda pasken,” inrason ni Ditas ken ni Ariston idi dakamaten manen ti barona ti kanayon a panagregaloda. 

“Hu! Uray no addatayo amin, data la ngaruden ti aggasto ’ti makan, data pay ti kadadakkelan ’ti mairegalo. Accountant ni Manang Lanie iti maysa a multinasional a kompania ngem di pay makairegalo iti agbalor ti sangagasut iti tunggal maysa a kaanakanna. Ti ibagam, natawidna ti kinaimut ni Ikit Lilia. ’Ta la bagbagida ti ammoda. Uray da lilong ken lilang koma laeng ti mapuruakanda. Nalipatandan dagiti intultulongmo kadakuada. 

“Idi immutangka iti PAG-IBIG ken SSS tapno adda pag-placement ni Ikit Lilia idi damona ti mapan iti abroad, sika ti nagbayad iti interesna. Idi adda iti kolehio ni Manang Lanie, ditoy balay ti nagdagusanna ken libre amin, agraman makan. Sa nagsadut. ‘Di pay makawalis. Idi nagretiro ni Angkel Fred iti trabahona ta nagsakit, makatawen a nagdagusda a tallo nga agkakabsat ditoy. Uray adda trabaho idin ni Manang Lanie, igaggagarana ti sumangpet iti rabii ken di pay mangibati iti igatang iti makan da Manong Roderick ken Janice. Sika manen ti ad-adda a mangpakan kadakuada. Emotional blackmail ti ar-aramidenda kenka, Mama. Ti panagkunak, gunggundawayanda ti kinalukneng ti pusom.” 

“Ala, bay-am idan, anak. Panunotem laengen a pinaraburannata ni Apo Dios ket masapul a tumulongta kadagiti makasapul iti tulong a kapamiliaan.” 

Akuen ni Ditas nga adda rason ni Ariston. Pinagadalna dagiti kakabsatna nga in-inaudi ngem isuna uray idi addan asawa ken anakna. Nasapa ngamin a nakiasawa ni Lilia nga inaunaanda isu a saan a nakalpas iti kolehio. Saan a naanusan daytoy ti daan a bado, sapatos, ken bag ken kurang a balon a mapan agbasa. 

Ni Ditas ti dumna iti inaunaan ken isu ti immuna a nakalpas iti kurso. 

Daytoy ti plano ni Ditas idi: No makalpas ni Manolo, tumulong daytoy a mangpaadal kadagiti adienna. Ngem daksanggasat ta maikapat a tawen laeng iti inhinieria ti nasagpatna. Inyad-addana dagiti babbai. Simrek a soldado babaen ti rekomendasion ni Billy. Idi nalpasna ti scout ranger training ket idestinoda idiay Mindanao, nagdanag dagiti nagannak ken kakabsatna iti peggad a sarangtenna. Nagpakpakaasi ti inada nga agikkaten isu a naglusulos. Isu nga inserrek ni Billy a guardia iti Philippine National Bank. Nageksamen met ni Oscar iti Philippine Military Academy babaen met laeng ti tulong ni Billy. Nairuarna ti eksamen ngem dina naanusan ti hazing ken ti plebo iti akademia. Naglibas ngem na-interceptda iti estasion ti bus idi gandatenna ti agawid iti Manila. Naisubli iti akademia ngem kalpasan ti Recognition Day iti dayta a tawen indatagna ti panagikkatna. 

Nasayaat koman ta tultulongan ni Billy ni Ditas. Ngem iti sumaruno a tawen, nakiasawan ni Billy. “‘Dimo naanusan ti naanusak idiay PMA, isu a makaammokan iti panagadalmo,” kinunana ken ni Oscar. 

Ammo ni Ditas ti kayat a sawen ni Billy. Ket nakitana ti danag iti rupa dagiti dadakkelda. Ta nakiasawa metten da Manolo ken Elsa. Kasano a maisakad ni Ditas nga agmaymaysa iti panagbasa dagiti addina? 

Mangisursuro ni Ditas idi iti kolehio ken mangop-opisina kas human resource manager. Simple laeng ti panagbiagna, kas gagangay nga Ilokana. Adda dua nga ektaria a kapagayan nga impatawid ti tinarakenna nga awanan anak nga ikitna. Dagitoy dagiti rason a nabaelanna a paggigiddanen a pagadalen iti kolehio da Marietta, Oscar, ken Joey. Maysa pay, nasapa a nabalo isu nga awanan iti asawa a makibibiang iti pangipaayanna iti birokna. 

Ni Tata Peping ti makaammo iti pagbiag ti pamiliana ken ti balon ni Marietta a mapan agbasa. Ni Ditas met ti makaammo iti tuision dagiti tallo ken ti balon da Oscar ken Joey. Idi addan iti maikadua a tawen iti kolehio ni Marietta, nakiasawan. Nasakit ti nakemna idi ta kasla awan man laeng ti serserbi dagiti rigrigatna. Ngem nalpas met laeng ni Marietta ti B.S. in Business Administration ta pinagadal ti lakayna. Nalpasna met ti MBA babaen iti panagadalna iti rabii. 

“Ni Ikit Lilia koma ti mangaramid iti ar-aramidem, mama, ta isu ti inaunaanyo.” Saan laeng a namnaminsan nga imbaga ni Ariston dayta ken ni Ditas. 

“Makumikom ni ikitmo nga agdait para kadagiti annak ken appona,” kinuna laeng ni Ditas. 

Aggapu ken ni Lilia dagiti retaso a pagsisilpuen a daiten ni Ditas. Nagadal iti panagdait ni Lilia sakbay nga inyanakna ni Lanie. Adda garretana a paglaklakuanna iti mineral water, liquefied gas, poultry feeds, bagas, de lata, karing, ken nadumaduma nga usaren iti balay. Rinugianda ken lakayna daytoy a negosio idi agawid kalpasan ti lima a tawen a panagtrabahona a kas food stewardess iti maysa nga ospital iti Saudi Arabia. Nagpuonanda ti naurnong ni Lilia. Mabalinna ti umawat iti bestida a daitenna ta makatulong ni Roderick, a maikadua nga anakna, iti garretada no awan ti serrek iti trabahona. Maysa pay, ideliber dagiti supplier ti kaaduan a lakoda. Babaen daytoy a negosio, nakaipatakderda iti bunggalo nga adda tallo a kuartona. Napagadalda pay ti buridekda iti BS in Accountancy. Ti pagsiddaawan ni Ariston, ni Ditas ti nagpautang iti pinagpabalay ni Roderick. 

Tallo ti annak ni Roderick ken maysa laeng nga accounting clerk daytoy. Saanna a naileppas ti kursona. Naglusulos ngamin ni manangna iti DSWD sakbay ti panagseserrek iti klase. Tagibassiten daytoy ti sueldona. Saan pay met a naawat idi ni Lilia ti sueldona iti lima a bulan idiay Saudi Arabia. Naladawen idi naammuan ni Ditas dayta. Napabulodanna koma ida ti pinagtuision ni Roderick no naammuanna a nasapsapa. Adda met pammabalaw ni Ditas ken ni manangna ken dagiti dadduma a kakabsatna. Limapulo ribu a pisos ti nagastos idi na-stroke ni Tata Peping. Agarup a tallo ribu a pisos laeng ti maig-iggaman dagiti dadakkelda a kuarta iti makabulan. Abang daytoy iti balay nga impatakder ni Ditas iti abay ti balay dagiti dadakkelda. Idi awan pay sakitda, makaanayen daytoy a para gastoda ta mangmangted pay met la idi ni Billy ken agtartaraken ni Tata Peping iti manok, pabo, ken pato nga ilaklakona ken agmulmula iti nateng iti likudan ti balayda. Ngem idi nakapamitlon a naglusdoy, inlako aminen ti lakay dagiti tarakenna. Idi insingasing ni Ditas kadagiti kakabsatna a pagbibingayanda ti binulan a gastos dagiti dadakkelda nga agpada nga addaan iti sakit iti puso ken bato, adu ti nangngegna. 

“Dakayo metten. Nasayaat met ti kabibiagyon,” kinuna ni Billy. “Kimmapsut ti sapul dagiti negosiomi.” 

“Kitaek, a, no mano ti maitedko.” Medio nadagsen met ti panagsao ni manangna a Lilia ken nagsabat pay dagiti kiday daytoy idi kinuyogna dagiti dadakkelda iti balay ti manangna tapno ipalagipda a batang daytoy ti manggatang iti agas ni Tata Peping. Nagbati idi ni tatangda iti ruar ti balay. “Adda met angkit ti maysa nga apok. Kagapgapumi iti doktor. Awan met sabali a mangtulong ken ni Roderick no saan a dakami a nagannak. Inton Paskua ti panangtedko.” 

Hunio idi. Innem a bulan ti urayenda! 

“An-anuem pay ti ruot no natayen ti kabalio?” nakuna ni Ditas idi. Maluksaw. Nagdardarasda a pimmanaw. 

Makasangsangit ni Ditas. Nagistayan amin a birokna mapmapan kadagiti nagannak kadakuada ken iti pamilia ni Manolo. Isu ti mangpapaadal iti kolehio ken ni Michelle nga inauna nga anak ti adina. Saanna pay a nabayadan ti utangna ken ni Ariston a limapulo ribu a pisos— a naurnong manipud idi natakuatan ti sakit dagiti dadakkelna. Marikna ni Ditas nga isu ti patudonen dagiti kakabsatna nga aggastos para kadagiti nagannak kadakuada. 

Idi sinaludsod ni tatangna no adda naalada a kuarta ken ni Lilia, saan a makasao ni Ditas ta dina kayat a bulosan ti sangitna ket ni Nana Leoning ti nangibaga nga awan. Ngem idi ibilinen ni Ditas iti drayber a ni Johnny nga agturongda iti Mercury Drug, bimtaken ti maem-em-eman a saibbekna. Kasla mapugsat ti angesna. Agluluasit met da Tata Peping ken Nana Leoning a nakatugaw iti likudanna.

Insarunona a pinasiar ni Marietta. 

“Agpaadalak iti kolehio inton umay a tawen. Naiserrekko nga agpayso ni Marco iti COA ngem bassit pay met laeng ti sueldona. Iliblibrek pay iti pangaldaw ken meriendana,” inyagal daytoy. 

Pagyamanan ni Ditas, mait-ited ti adina kadagiti dadakkelda ti P2,500 a pannakabagina iti binulan. 

“Awan ti kuartak, manang,” kinuna met ni Oscar. “Nayutangko ti sueldok iti GSIS ken PAG-IBIG.” 

Uray la nagkarenken ti nagtengngaan dagiti kiday ni Ditas idi. Manipud makasapul ni Oscar, awan pay a pulos ti naitulongna kadagiti dadakkelda. Ngem kasano ngamin a makaited ket nagpatakder manen iti maikadua a bungalow iti nagatangna a lote iti igid ti baro a kalsada nga agturong iti munisipio ti San Jose, Bulacan. Daytoy ti pagbalbalayan ti pamiliana. Paab-abanganna ti maysa a balayna nga adda iti igid ti Quirino Highway. Kas ken ni Lilia, lima gasut laeng iti makabulan ti mait-ited ni Oscar. 

Kalpasan ti lima a bulan a pannakayospital ni Tata Peping, sangaribu a pisos laeng ti naited ni Joey, imbes koma a P2,500.00 iti binulan. Adu a rason. Kuna ni Cora nga ipagna a ginatang ti sabali a kompania ti sigud a pagob-obraan ni Joey ket nayakar iti Jeddah. Idi ibaga ni Cora a di pay naawat ni Joey ti sueldona, saan a nagtagtagari ni Ditas ngem saan a mamati. Kabisadona ti ipagna a Panggala. Saanna a mapangnamnamaan daytoy ta saan a mabalin a di mangilasin iti pagpaderma ken pagpaparlorda ken Jade nga inaunana no kasta a maawatda ti paw-it a kuarta ni Joey. Sabali ti klase ti panagbiag dagitoy nga agina. Uray no agtagibalay laeng ni Cora, atiwna pay nga agpustura dagiti mangop-opisina a kakabsat a babbai ni Joey. 

Nakaanges laeng iti nalukay ni Ditas idi nagpaw-it ni Amelia ti lima a ribu a pisos manipud Saudi Arabia. 

Ket ni Manolo? Idi nagatang ni Lucio Tan ti bingay a kapital ti gobierno iti PNB, pinaglusulosda dagiti guardia. Nagbalin a sub-contractor iti panagyeksport kadagiti ginansilio a bado, kortina, arpaw ti lamisaan. Binalakadan ni Ditas a saanna a serken ti negosio a dina kabisado. Ngem saan a dimngeg. Pinagpuonanna ti naalana a separation pay. Saan a nagballigi daytoy a negosiona. Imbag la ketdin ta naiserrek ni Billy a guardia iti maysa a security agency nga imatmatonan ti kayong ni baketna. Ngem nasurok laeng nga innem a ribu a pisos ti neto ti sueldona iti binulan. 

Kapilitan a ni Ditas ti nangpunno kadagiti kurang dagiti kakabsatna. 

Agyan da Michelle ken Manolo iti balay ni Ditas. Agad-adal iti nursing ni Michelle ket ni Ditas ti makaammo iti tuision ken balon ti ubing. Nakikakaasi ni Manolo a makipagyan met. Asideg ngamin ti balay ni Ditas iti pagobraan daytoy. Dinominggo nga agawid idiay Bulacan. 

“Pasensiakan, manang, no nainayonkami pay a padagsen kadakayo,” saan a makaperreng ni Manolo ken ni Ditas. 

Nalag-an ti rikna ni Ditas a tumulong iti pamilia ni Manolo ta makitana nga ipakpakat ti adina amin a kabaelanna a tumulong kadakuada ken Ariston. Agdalus iti balay, agisinop kadagiti wara, ken agluto sakbay a sumrek iti pagobraanna. Maysa pay, maawatan ni Ditas a saan a nagayatan ti kabsatna a maawanan iti pagobraan. 

Uray kaskasano, lumag-an ti dadagsen ti riknana iti ar-aramiden ti kabsatna. Ket pasaray masaludsodna iti bagina, kaanonto nga agpatingnga dagitoy a rigrigatna? 

Iti umuna a lawas ti Setiembre, adda nagtoktok iti ridaw ti opisina ni Ditas. Ni Johnny, ti tsuper a masansan a mangimaneho kadagiti dadakkelna. Impadamag daytoy nga intarayda ni Nana Leoning iti National Kidney Institute iti Quezon City ta nagpadara iti nasurok a kagudua ti tasa. 

Iti ospital, nadanon ni Ditas dagiti dadakkelna, ken ni Cora a katkatungtong ti admitting officer. Impadamag ti ipagna a sangapulo a ribu a pisos ti down payment iti ospital. Siam a ribu laeng ti kuarta da Tata Peping isu a ninayonan daytoy. “Allowance ni Jade inton sumaruno a dominggo daydiay, Manang,” namindua nga imbaga ni Cora. Agad-adal ni Jade iti nursing. 

Ammo ni Ditas a kayat ni Cora a pasukatan ti kuartana. 

Nakagin-awa ni Ditas idi mapasungadanna ni manangna a Lilia iti kabigatanna. 

“Manang, uray saanka a tumulong iti magastos ni nanang iti daytoy a pannakayospitalna no la ketdi sika ti agbantay ken mangtaripato kenkuana inton makaruar iti ospital,” inunaanen ni Ditas ti kabsatna. 

Sangapulo ket maysa nga aldaw ni Nana Leoning iti ospital ta linabatiba pay ti gastroenterologist ken inobserbaran ti cardiologist ti kondision ti pusona sakbay a nangtedda ti pammalubos a maoperaan iti almoranas. 

Ninamnaman ni Ditas ti dakkel a bayadanda iti ospital. Ngem saan a kas iti intawag ni Lilia. 

“Nasurok a walopulo a ribu a pisos, saan pay a nairaman dagiti inreseta ti doktor nga agas.” 

Pangalaanna manen iti kasta a gatad? Ken ania manen ti ibagana ken ni Ariston? Napia no agbibingayda nga agkakabsat. 

“Manang, pakiawagam ni Billy ta paggudduaanmi pay laeng ti magasto,” kinunana laengen. “Bagaam koma met dagiti dadduma a kakabsatta, puera ken ni Manolo, nga itedda kadagiti dadakkeltayo ti bingayda tapno adda ti igatangda iti agas. Idiretsoyo ni inang idiay balayda Manolo tapno matulongannaka ni Estrella a mangtaripato ken ni inang.” 

Ammo ni Ditas nga adda kuarta ni Billy ta nakadestino iti Quezon a kas komander ti buyot iti abagatan ti Luzon. 

In-withdraw ni Ditas ti walopulo ket lima ribu a pisos a kapitalna iti Universal Corporation Credit Union. Lima a porsiento ti interesna uray no maisublina met laeng iti kabiitan a panawen ngem ania ngarud ket awan met sabali a pamaltuadanna? Nalaklaka koma pay no petty cash. Sangapulo a porsiento ti interes daytoy iti makatawen ngem dua a tawen a bayadanna. 

Kabigatanna, adda nagkatok a kabo iti balay da Ditas. Ti imbaon ni Billy a mangited iti kuarta. Tallopulo ribu a pisos. Saan a kagudua iti gastos ti inada. Kasano a pilitenna dagiti kakabsatna? 

“NABIIT laeng a dinaitko ti inregalok idi ken ni angkelmo a Billy,” kinuna ni Ditas ken ni Ariston. “Ammom, Anak, pinagadalko ni angkelmo iti civil engineering iti makatawen sakbay a simrek iti PMA.” 

Napaisem ni Ditas iti pannakalagipna manen iti napalabasda nga agkakabsat. Nagsig-am. “Simmaruno nga indaitak da angkelmo a Manolo, Joey ken Oscar, sa da ikitmo a Marietta, Elsa, ken Lilia. Ni angkelmo a Manolo laengen ti makasapul kadagiti dadaitek. Dagiti dadduma, saandan a masapul ta nasayaaten ti panagbiagda. Kabaelandan ti gumatang iti napipintas ken nangingina nga usarenda.” 

“Isu ngarud nga agsardengka nga agdaiten. Kitaem, agpangpangato ti grado ti anteohosmo,” kinuna ni Ariston. 

Indumog ni Ditas ti ulona. Intuloyna ti nagdait. “Agingga nga adda makasapul iti daitek, agdaitak.” Arig arasaas iti panagsaona. “Ni angkelmo a Manolo ti kababayagan nga idadaitak. Nalagda met ket daytoy,” kinunana a bulon ti panangitag-ayna iti dadaitenna. “Ken ti importante, mapaimengna ti bagi ti agusar.” 

Nalagip ni Ditas ti naudi nga isasarungkarna kadagiti nagannak kenkuana. Tinakupanna ti maysa nga ulesda a nalussok ta naidennet iti nakasindi a sigarilio ni tatangna. Saanen a makabael nga agdait ni nanangna nga agtawen iti 77. Nakapsuten dagiti mata ken bagina. Saan met a masango ni manangna a Lilia ta ti bukodna laeng a pamilia ti as-asikasuenna. Kasta met ni Marietta nga agindeg iti saan unay nga adayo kadagiti dadakkelda. Iti dayta nga isasarungkar ni Ditas, nagsangit ni tatangda ta nadamagna a rigaten dagiti dadduma nga annakda ti mangted iti igatangda ti agas. 

“Ti maipagpannakkelko laeng,” inkarkarigatan ni Tata Peping ti nagsao, “biniagko ti pamiliak babaen ti bukodko a pigsa. Saanak a nagtaktakaw iti impakanko iti pamiliak.” 

“Ikarigatak a litupan ti saan a maited dagiti kakabsatko, Tatang,” inkari ni Ditas. Saanna a napengdan ti nagubbog a luana. “Ngem saanyo koma nga ibagbaga kadagiti kakabsatko tapno saandak a kanayon a patudonen. Ammoyo met nga adda pagad-adalek iti kolehio.” Kinapudnona, saan a sigurado ni Ditas no mabaelanna a baklayen ti kuarta a binulan a kasapulan dagiti dadakkelda. Dakkel a kantidad— sangapulo ket lima a ribu a pisos. Ket ni Marietta laeng ti mangmangted iti apagna. Kayatna laeng a saan a madanagan ni tatangna. 

Lalo a nakasangit ni Ditas iti pannakalagipna a ni tatangda ti nagbirok kadagiti lote a nagbalayan dagiti annakna a puro naasawaanen. Kayatna nga agaassidegda a sangapamiliaan. 

ADU ti rabii a saan a makaturog a dagus ni Ditas. Nakakidem ngem agsisinnallin dagiti makitana. Agkaramakitana ti naisem a rupa ni Armando a nakasinningedna iti maysa a padaya. Nasurok a limapulonan. 

Nakitanak koma idi ub-ubingak, Armando, intanamitimna. Immisem iti apagbiit ngem iti panagsubli ti panunotna iti agdama, timrem dagiti matana. 

No dadduma, ay-ayenna ti bagina, ngem awan kadagiti kakabsatna ti mangaramid iti ar-aramidenna para kadagiti nagannak kadakuada ken ti pamilia ni Manolo. Kasano la ti biag dagitoyen no awan isuna? 

Pasaray sumken iti panunot ni Ditas ni Baket Lucia a nakaestoriaanna iti maipapan iti kasapulan nga agas dagiti dadakkelna. Nadakamat ti baket, nga agtawen iti 79, a saanen nga umin-inum iti agas ti sakit ti pusona ta awan ti maigatangna. Narigat met ti kabibiag dagiti annakna a pamiliadon ken addaan ti saglilima nga annak. Idi napigsa pay, umut-utang ni Baket Lucia ken ni Ditas iti pagpuonanna nga aglako iti natnateng. No awan ti kuartana, natnateng ti pagbayadna. 

Iti napalabas a malem ti Domingo, babaen ti nakalukat a ridaw, nakita ni Ditas ti baket a nakasikig iti ruar ti pagat-siket a landok a bakud ti balay nga adda iti bangir a kalsada. Adda gaddil ken dadakkel ti urat dagiti gurongna. Nagkupasen ti bado daytoy. Umis-isem a mangbuybuya iti lead guitarist ti banda nga agtoktokar iti sango ti balay. Adda ag-birthday sadiay. Idi miningmingan ni Ditas a nalaing, nabigbigna ni Baket Lucia. Anakna ti lead guitarist a talaga a nalaing nga aggitara. Dinangdanggayan ni Ditas iti kansion ti panagtokar daytoy. Nakita ni Ditas ti ragsak ken panagpannakkel iti rupa ti baket. “Piman a baket!” insennaayna. “Uray no saan a maik-ikkan ti anakna iti igatangna ti agas, awan ti sakit ti nakemna.” Nagparang iti isipna ti rupa ni tatangna idi nagsangit daytoy. Napanunotna ti kasasaad dagiti nagannak kenkuana. Kasla adda nagsullat iti karabukobna. Dina naterred dagiti lua a naglulumba a natinnag. 

Ala unan iti parbangon ngem saan pay a makaturog ni Ditas. Nagturong iti kuartona. Linuktanna ti aparador sa inwalinna dagiti dadduma a badona a nakadekket iti nalamuyot a puraw a bado a pagturog a dinaitna idi singkuenta ti tawenna. Medio dumapon ti kolorna ta saan a maus-usar. Inap-aprosanna daytoy. Usarennanto koma inton adda asawana… 

Immisem ni Ditas. Inibbatanna ti pagturog a bado sa minulenglenganna ti agkupkupas nga aparador. Inin-inayadna nga inrikep daytoy. 

(Naipablaak iti BANNAWAG, Noviembre 19, 2007)

Popularity: unranked [?]